Veit fiskurinn að vatnið er blautt?

Veit siðblindur sérhagsmunaseggur og flokksdindill að íslenskt viðskiptalíf er spillt?

-------

Um miðjan tíunda áratuginn var Samkeppnisstofnun komið á fót til þess að fullnægja ákvæðum EES-samningsins.
Fáeinum árum síðar réðust starfsmenn stofnunarinnar til atlögu á grænmetismarkaðnum, grænmetissamráðið var það kallað.
Í desember 2001 gerði Samkeppnisstofnun húsleit hjá olíufélögunum vegna glæpsamlegs samráðs.
Ráðamenn Sjálfstæðisflokksins urðu brjálaðir og reyndu að sveigja Georg Ólafsson og hans fólk í Samkeppnisstofnun til hlýðni. Georg hafði sett kusk á hvítflibba yfirstéttarinnar í Flokknum. 
Georg var „íþyngjandi“ fyrir viðskiptalíf Flokksins.
Engeyingar létu Georg fá það óþvegið.
Stofnunin var svelt í mörg ár.
Síðan var henni breytt af Valgerði Sverris. og Framsókn að skipan Flokksins.
Georg Ólafsson var settur af með skipulagsbreytingunum og nýr forstjóri settur á helmingi hærra kaup, Hollustaðapálsson.
Flokksmaskínukerfið hafði náð fram hefndum.

Í kjölfar sekta voru höfðuð skaðabótamál á hendur olíufélögunum fyrir samráð, Vestmannaeyjabær, Straumsvíkurálverið o.fl.

Áratugum saman hafði íslenskur almenningur keypt bensín og olíu án þess að skipta sér af samkeppni og verði. Framsóknarmenn keyptu eldsneyti hjá Olíufélaginu, Íhaldið hjá Skeljungi.

Það var fyrst nærri áratug eftir að Ísland öðlaðist aðild að evrópska efnahagssvæðinu og að undangengnum málaferlum gegn olíufélögunum að það rann upp fyrir íslenskum almenningi að glæpsamlegt er að fara með samráði ofan í vasa fólks.

Hvenær rennur upp fyrir þjóðinni með sama hætti að mútur og spilling er hér daglegt brauð?

Er þjóðin eins og fiskurinn sem veit ekki að vatnið er blautt?

Nanna Briem geðlæknir ritar afar áhugaverða ritstjórnargrein í nýjasta tölublað Læknablaðsins um siðblindu. Óþarft er að hafa mörg orð um greinina; hún er skýr og skilmerkileg og á sannarlega erindi við þjóð sem hefur á tilfinningunni að ekkert hafi breyst og blekkingar og svívirðingar haldi sínu striki nú sem fyrr.
Grein Nönnu hefst með eftirfarandi orðum:


"Siðblindir einstaklingar hafa alltaf verið til. Siðblinda er persónuleikaröskun, ein sú alvarlegasta, og er tíðni hennar talin vera um 0,5-1%.1 Siðblindir upplifa síður djúpstæðar tilfinningar eins og ást, sorg eða tryggð og eru illa færir um eðlilegt og náið tilfinningalegt samband við aðra manneskju. Þeir eru kaldlyndir, eiga erfitt með að setja sig í spor annarra og sjá ekki annað fólk sem hugsandi tilfinningaverur. Þetta eru oft sjálfumglaðir og hrokafullir einstaklingar sem hunsa reglur samfélagsins til þess að fullnægja eigin þörfum, sama hvað það kostar, án sektarkenndar eða eftirsjár. Margir siðblindir eru hvatvísir og hafa litla sjálfsstjórn. Ógnandi hegðun og ofbeldi eru hluti af vopnabúri þeirra til að ná markmiðum sínum. Þeir hafa yfirleitt fá eða engin langtímamarkmið heldur lifa fyrir daginn í dag og þeim fer fljótt að leiðast ef ekkert er um að vera til að svala spennufíkninni. Aðrir siðblindir eru minna bráðir og nota persónutöfra, lymskulega stjórnsemi, lygar, svik og blekkingar í samskiptum við aðra."

Skoðið framhaldið hér.

Björn L. Bergsson, settur ríkissaksóknari, blimskakkaði augnum eitt andartak að texta tveggja kafla í skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis. Hann hallaði sér makindalega aftur á bak í saksóknarastólnum og gaf að því loknu út syndakvittun fyrir Davíð Oddsson fyrrverandi seðlabankastjóra, Jónas Fr. Jónsson fyrrverandi forstjóri Fjármálaeftirlitsins og tvo aðra valinkunna meðreiðarsveina Davíðs úr Seðlabankanum. Hér var ekkert tilefni til að hefja sakamálarannsókn á hendur Davíð, Jónasi, Eiríki Guðnasyni og Ingimundi Friðrikssyni.
Sjálfsagt létti fjórmenningunum við það hversu strangt og þröngt hinn setti ríkissaksóknari túlkaði orðið „vanræksla“. Var það nokkuð vanræksla af hálfu embættismanna þegar fjármálakerfi heillar þjóðar hrundi?
Hversu mjög sem Björn L. Bergsson hengir sig í lagabókstafi  og hversu mjög sem hann reynir að teygja merkingu hugtaksins „vanræksla“ breytir það engu um þann boðskap sem niðurstaða hans flytur út í samfélag þar sem á annað hundruð þúsund Íslendingar engjast undan vanrækslu og siðleysi. Boðskapur Björns L. er sá, að eftirleiðis sem hingað til leyfist flokkshollum, meðvirkum og sérhagsmunatengdum embættismönnum að vanrækja störf sín. Stjórnvöld geta haldið áfram að ráða óhæfa menn til verka innan embættiskerfis sem ráðandi flokkar líta á sem herfang sitt. Með pólitískum embættisveitingum hefur þetta herfang verið sem gullkista fyrir stjórnmálaforingja til að launa leiguþýi og taglhnýtingum hollustuna. Hollustuna, sem teymdi þjóðina út í ógöngur, sem hún veit ekki enn hvernig hún á að koma sér út úr. „Lyklar að ríkisféhirslunni eru engum fengnir til þess að sækja þangað vinargjafir eða fylgdarlaun,” sagði Jón Þorláksson, stofnandi Sjálfstæðisflokksins á öndverðri síðustu öld.

Þjónn hverra?
Hvernig má það vera að Björn L. Bergsson lyftir ekki litlafingri til þess að hefja sjálfstæða rannsókn þegar nefnd á vegum Alþingis sendir honum bréflega kæru með ábendingu um að skoða vel skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis? Í skýrslunni eru í það minnsta nefnd möguleg brot fjórmenninganna við stjórnsýslulögum, lögum um Seðlabankann og lögum um eftirlit með fjármálafyrirtækjum. Er ekki eins víst að rannsókn á vegum setts saksóknara hefði getað leitt eitthvað nýtt í ljós? Var til dæmis ekki nauðsynlegt að taka af öll tvímæli um hvort Davíð hefði gerst sekur um umboðssvik þegar hann lánaði á þriðja hundrað milljarða króna til banka sem hann  vissi að voru í dauðateygjunum? Björn L. veit greinilega hvað orðið vanræksla merkir, en rétt er að rifja upp með honum hvað orðið „umboðssvik“ merkir í lagalegum skilningi.
Það teljast umboðssvik þegar maður misnotar aðstöðu sína, sér eða sínum til hagsbóta, en umbjóðanda sínum til tjóns. Brot er fullframið við misnotkun aðstöðu, alveg án tillits til þess hvort af misnotkun hlýst tjón. Hætta á ólögmætri yfirfærslu fjármuna og tjóni sem kann að hljótast af því er saknæm. Nægjanlegt er að háttsemin hafi í för með sér verulega hættu á tjóni til að um brot sé að ræða.

Bæði ásetningur og hirðuleysi
Lesendur geta sett sér fyrir sjónir þegar Davíð Oddsson tók vísvitandi ákvarðanir um að lána dauðvona bönkum á þriðja hundrað milljarða króna gegn ófullnægjandi veðum skömmu fyrir hrun þeirra. Þetta gerði Davíð á sama tíma og  hann hafði kvölds og morgna yfir bænirnar um að Seðlabankanum lánaðist einn dag enn að gæta að lögboðnu hlutverki sínu um virkt og öruggt fjármálakerfi í þágu íslenskra heimila og fyrirtækja.
Voru þessar ákvarðanir Davíðs eðlilegar, verjandi og umfram allt lögmætar? Þetta vita stjórnvöld ekki. Þetta vita stjórnendur fyrirtækja ekki. Þetta veit almenningur ekki. En verst er að Björn L. Bergsson nennir ekki að komast að hinu sanna fyrir stjórnvöld, fyrirtækin eða heimilin.
Hann hefur sýnt af sér vanrækslu í þeim skilningi sem er svo augljós í lögum um ráðherraábyrgð frá árinu 1963. Til hægðarauka skal hér sett inn orðið „seðlabankastjóri“ í staðinn fyrir ráðherra: Lagagreinin hljóðar þá svo:  „Seðlabankastjóra má krefja ábyrgðar samkvæmt því, sem nánar er fyrir mælt í lögum þessum, fyrir sérhver störf eða vanrækt starfa, er hann hefur orðið sekur um, ef málið er svo vaxið, að hann hefur annaðhvort af ásetningi eða stórkostlegu hirðuleysi farið í bága við stjórnarskrá lýðveldisins, önnur landslög eða að öðru leyti stofnað hagsmunum ríkisins í fyrirsjáanlega hættu.“

(DV 9. - 10. júní)

Það verður æ augljósara að  íslensk stjórnmál stríða við mikil innanmein að ekki sé talað um að þau stríði við djúpa kreppu.
Þetta er ákaflega bagalegt fyrir almenning í landinu sem nú þegar hefur mátt þola miklar búsifjar af hálfu eigenda og stjórnenda föllnum bankanna sem og af hálfu fjölda meðvirkra embættismanna. Ofan á fyrirliggjandi tjón flyst nú smám saman þunginn af tjóni sem íslensk sundurlyndisstjórnmál leggja á herðar þjóðarinnar.
Doktor Svanur Kristjánsson stjórnmálafræðiprófessor sá þessa kreppu fyrir sér þegar árið 1994 og fjallaði um hana í bókinni „Frá flokksræði til persónustjórnmála.“
Niðurstaða hans var í rauninni sláandi á þeim tíma þótt samhengið hafi ekki verið ýkt frjálshyggja, einkavæðing og bankahrun.
Niðurstaða Svans er þessi: „Kreppa hins íslenska þjóðfélags er hins vegar djúptæk og stafar fyrst og fremst af breytingum á hagkerfi og samfélagi án endurnýjunar og nýsköpunar í stjórnmálum og stjórnkerfi landsins.“
Í kjölfar bankahrunsins, búsáhaldabyltingarinnar og síðar þingkosninganna fyrir liðlega ári mátti ætla að skapast hefðu skilyri fyrir þá endurýjun og nýsköpun í stjórnmálun sem Svanur hafði lýst eftir fimmtán árum áður. Í fyrsta skipti í sögu lýðveldisins náðu jafnaðar- og vinstrimenn meirihluta á Alþingi og mynduðu tveggja flokka ríkisstjórn.

Óljós auðlindastefna
Hvaða endurnýjun og nýsköpun stjórnmála er brýnust?
Í fyrsta lagi er nú dagljóst að íslensk stjórnmál voru spillt og gegnsýrð af klíkuskap og geðþótta.  Valdmörkin milli þings, ríkisstjórnar og dómstóla voru að engu höfð árum saman. Fyrirtækjum varð æ auðveldara að beita áhrifum sínum á þingi og í ríkisstjórn með stórfelldum fjárframlögum til stjórnmálaflokka og einstakra frambjóðenda.
Afleiðingin af þessu er til að mynda undarleg samsuða og sem kallas auðlindastefna ríkisstjórnarinnar. Henni er að vísu nokkur vorkunn því þennan görótta galdraseið var byrjað að brugga með lögleiðingu kvótakerfisins þar sem nýtingarrétti á auðlindum sjávar var í raun breytt í séreignarrétt. Endurnýjun og nýsköpun stjórnmála á vegum Samfylkingarinnar og VG hefði getað   falist í að brjótast undan ofurvaldi sérhagsmunasamtaka, eins og Landssambands íslenskra útvegsmanna og hugarfari samstaka sjómanna og farmanna sem útvegsmenn halda enn í herkví.
Nú er ljóst að ríkisstjórnin er ráðin í því að afneita fyrningarleiðinni og innköllun veiðiheimilda.
Hún bognaði undan valdi LÍÚ og gamla Íslands sem áfram vill drottna yfir náttúrugæðum þjóðarinnar. Með fulltingi VG verður gamla Ísland enn við lýði og engu breytt að því er auðlindir sjávar varðar.

Svo orkan og vatnið
Stjórnarflokkarnir hafa frá myndun núverandi ríkisstjórnar haft alla þræði í hendi sér að koma í veg fyrir að erlent fyrirtæki eignaðist HS Orku með húð og hári. Hér er enginn dómur á það lagður hvort slík stefna er skynsamleg eður ei. Aðeins er á það bent að Geysir Green Energy, aðaleigandi HS Orku, er á valdi Íslandsbanka og stjórnvöld þóttust á fyrri stigum hafa öll ráð á sinni hendi um framtíðareignarhald á  orkufyrirtækisins.
Þrátt fyrir þetta var HS Orka seld Magma Energy fyrir framan nef stjórnvalda. Við þetta blossuðu enn á ný upp kunnugleg átök meðal vinstri grænna.
Loks mætti nefna vatnið, auðlind framtíðarinnar. Mætir menn hafa spurt hvort tómlæti og stefnuleysi stjórnvalda varðandi vatnsréttindi og vatnalög verði til þess að þjóðin glati með hliðstæðum hætti vatnsauðlindinni í hendur erlendra aðila. Ætlun ríkisstjórnarinnar er að afnema umdeild vatnalög frá stjórnartíð Sjáflstæðisflokks og Framsókarflokks, en þau eiga að taka gildi 1. júlí í sumar. Vísast er að tómlæti stjórnarmeirihlutans valdi því að þessi lög taki gildi þrátt fyrir að nýtt frumvarp liggi nú þegar fyrir innan stjórnkerfisins.

Kjósendur eru að vonum ráðvilltir. Sundurlyndi er við það að ganga af vinstri grænum dauðum. Samfylkingin læst vera í hlutverki endurnýjunaraflsins, ræðst þó ekki í neina hreingerningu og vísar á dyr eina liðsmanni sínum sem reynt hefur að gera hlutina rétt  í kjölfar hrunsins og fært fórnir fyrir flokk sinn.

Yfir þjóðina hafa dunið hamfarir af tvennum toga. Í fyrra tilvikinu er um að ræða hamfarir af mannavöldum, bankahrun og feiknarlegt eignatjón, hérlendis sem erlendis.
Í síðara tilvikinu er um náttúruhamfarir að ræða, gos í Eyjafjallajökli með tilheyrandi flóðum og öskufalli.
Margt bendir til að hamfarirnar af mannavöldum hafi nú þegar kostað mannslíf. Vitað er að þessar hamfarir hafa sett líf um 100 þúsund Íslendinga verulega úr skorðum og ekki sér fyrir endann á vanda þeirra. Skuldir eru óbærilegar á sama tíma og skattar hafa hækkað og tekjur og kaupmáttur rýrnar.
Eldgosið í jöklinum hefur ekki kostað mannslíf það best er vitað. En það hefur raskað mannlífi undir Eyjafjöllum og valdið umtalsverðu en staðbundnu eignatjóni. Fyrstu dagana varð veruleg truflun á áætlunarflugi um mest alla Evrópu. Það skaðaði fjölda flugfélaga og olli margvíslegu fjárhagstjóni með óbeinum hætti.

Liður í því að setja hjól þjóðlífsins aftur af stað eftir hamfarir af mannavöldum er að lækka vexti í landinu og búa í haginn fyrir aukinn fjármálalegan stöðugleika. Þar kemur við sögu Már Guðmundsson nýráðinn seðlabankastjóri. Hann og Seðlabankinn gegna mikilvægu hlutverki við að framfylgja áætlunum um afnám gjaldeyrishafta, huga að bættri peningamálastjórn og örva fjárfestingar.
Þjóðin virðist hins vegar hafa mestar áhyggjur af því hvort Már hafi hundrað þúsund krónum meira eða minna í kaup.

Jarðvísindi og bankavísindi
Á meðan þessu vindur fram kemur Magnús Tumi Guðmundsson, bróðir Más, fram í fjölmiðlum nær dag hvern og útskýrir hvernig jarðvísindin hafi full tök á náttúruhamförunum ef svo mætti segja: Búast megi við öskufalli á morgun á þessum stað, fólk ætti að taka mið af því að varasamar gusur geti komið frá eldfjallinu þar sem hraun rennur undir jökli og truflun geti orðið á flugi yfir Írlandi næstu tvo daga vegna vindáttar.
Magnús Tumi er einskonar óskoraður forsætisráðherra náttúruhamfaranna og kemur fram eins og jarðvísindin hafi full tök á framvindunni. Enginn rífst yfir launum hans.
Hins vegar er ekki að sjá að nokkur hafi stjórn á framvindu þjóðfélagsins eftir hamfarir af mannavöldum. Enginn kemur fram í sjónvarpi á kvöldin og útskýrir fyrir þjóðinni hvað sé að gerast og hvort von sé um betra líf á næstunni. Enginn veit hvort það er á valdi Hæstaréttar, stjórnvalda eða banka hvort stökkbreytt lán verði klafi á herðum manna um aldur og ævi.

Á sama tíma vinna sýslumenn, lögregluþjónar, björgunarsveitir, jarðvísindamenn, veðurfræðingar sjálfboðaliðar, héraðsstjórnir og jafnvel stjórnvöld agað og skipulega að því að upplýsa fólk og leysa þau vandamál sem upp koma vegna náttúruhamfaranna í Eyjafjallajökli. Þjóðin virðist ráða vel við náttúruhamfarir af þessari stærðargráðu.

Þessi endalausa þrasgirni
Stjórnvöld hafa ekki átt neina leið til þess að veita þjóðinni nauðsynlega almannavarnaþjónustu vegna hamfara af mannavöldum. Þau afsala sér valdi yfir bönkunum sem þau hefðu vel getað tekið sér meðan unnið var að því að hreinsa öskuna og skúra þar innandyra. Þau setja Arionbanka og Íslandsbanka í hendur skilanefnda sem verða eins og ríki í ríkinu. Í slökkvilið bankanna veljast brennuvargar hrunsins. Jóhanna og Steingrímur sitja auðum höndum, jafnvel þótt svo að kjósendur séu látnir ábyrgjast fulla endurgreiðslu á þeim krónufjöllum sem safnast nú fyrir í bönkunum.
Helstu viðfangsefnin eru að setja forsetanum siðareglur og leysa deilur um laun Más.
Hvernig stóð á því að lýðræðislega valið meirihlutavald vildi ekki taka að sér neyðarstjórn á hrundu bankakerfi þar til sýnt þótti að hætta á tjóni vegna siðlausra spellvirkja hrunverja innan bankanna var hjá liðin?

Enginn véfengir orð Magnúsar Tuma og annarra jarðvísindamanna. Þeir njóta trausts. Almenningi líður einhvern veginn betur eftir að hafa fengið leiðbeiningar þeirra dag hvern varaðndi náttúruhamfarirnar.
En fáir treysta stjórnvöldum. Almenningi líður einhvern veginn verr þegar rifrildi um laun Más seðlabankastjóra og siðareglur fyrir forseta Íslands eru meðal helstu afleiðinga hamfara af mannavöldum.

(DV  5.maí 2010)