Icesave er beiskur kaleikur sem þjóðin situr uppi með sama hversu mjög lagaprófessorar framleiða geðþóttarök um að ríkið beri enga ábyrgð á innstæðum í Landsbankanum í Bretlandi og Hollandi. Sama hversu InDefence-menn belgja sig um ofríki nágrannaþjóða, um að Icesave sé einkamál Landsbankans og um rétt íslensku þjóðarinnar til að skjóta málinu til dómstóla. Sama hversu villta vinstrið í VG reynir að nota málið til þess að berjast gegn meintri heimsvaldastefnu AGS, ESB og koma í veg fyrir erlendar fjárfestingar í landinu. Sama hversu mjög Davíð Oddsson, yfirhrunkvöðull, reynir að ná sér niður á stjórnvöldum eftir að hafa verið rekinn með skömm úr embætti seðlabankastjóra. Með forstokkaðri vænisýki í garð útlendinga nær hann fram hefndum á stjórnvöldum með liðsinni landbúnaðarmafíu á vinstrikanti VG og samvinnumanna af þjóðernisvæng Framsóknarflokksins. Bjarni Benediktsson, formaður Sjálfstæðisflokksins, lætur yfirhrunkvöðulinn einnig berja sig til hlýðni.
Þetta eru í hnotskurn þeir dragbítar sem stjórnvöld og meirihluti þjóðarinnar glíma við þessa dagana. Dragbítur merkir nagli eða tréflís sem stendur neðan úr meið á sleða og kemur í veg fyrir að hann renni greiðlega.

Einfaldar staðreyndir
Lærðir lagatæknar telja að hrun íslenska fjármálakerfisins hafi verið kerfishrun. Þeir hafa líka haldið því fram að Tryggingarsjóður innstæðueigenda sé ekki ríkisstofnun og ríkið beri ekki ábyrgð á sjóðnum. Stundum eru sóttir álitsgjafar til útlanda til að styðja þessi sjónarmið.
Orðið kerfishrun hefur enga lagalega þýðingu. Þar að auki er augljóst að Icesave-málið varðar aðeins einn banka en ekki heilt fjármálakerfi.
Tryggingarsjóður innstæðueigenda var settur á fót með samningum við erlendar þjóðir. Ríkið ábyrgðist að slíkum sjóði yrði komið á laggirnar. Sjóðurinn er í umsjá efnahags- og viðskiptaráðuneytisins, er vistaður hjá Seðlabankanum og stjórnað af opinberum embættismanni. Bönkum er skylt að leggja honum til fé með iðgjöldum. Uppfylli banki ekki lagaskyldur sínar gagnvart sjóðnum skal stjórn sjóðsins tilkynna það ráðherra og Fjármálaeftirlitinu tafarlaust. Í lögunum segir einnig að sérhver banki beri ekki ábyrgð á skuldbindingum sjóðsins umfram þau iðgjöld sem hann leggur í sjóðinn.
Skýrara verður það varla. En þar með er ekki allt upp talið. Í lögum um fjármálafyrirtæki er kveðið á um skyldu FME til þess að senda yfirvöldum gistiríkis upplýsingar um gjaldfærni banka sem stofnar útibú (til dæmis í Hollandi eða Bretlandi). Jafnframt er FME skylt að gera gistiríki grein fyrir tryggingum innlána og bótakerfis sem verndar viðskiptavini útibús (til dæmis útibús Landsbankans í Hollandi).
Hér falla öll vötn til Dýrafjarðar. Ef Tryggingarsjóður innstæðueigenda er ekki ríkisstofnun er FME það ekki heldur, ekki heldur Seðlabankinn eða Landspítalinn.
Enda hefur ESA, eftirlitsstofnun EFTA, áminnt íslensk stjórnvöld um ábyrgð ríkisins á lágmarksinnstæðum svo sem kveðið er á um í tilskipun ESB. Hollenski fjármálaráðherrann telur að áminning ESA sé ígildi gerðardóms.

Við dauðans dyr með vitund stjórnvalda
Dragbítarnir hafa gert rök Stefáns Más Stefánssonar lagaprófessors að sínum. Stefán telur ástæðulaust að óttast þótt málið færi fyrir EFTA -dómstólinn. Varla er líklegt að niðurstaða dómstólsins verði Íslendingum hagfelld. Líklegt er að forherðingu íslenskra stjórvalda yrði mætt með því að vísa til brota gegn EES-samningnum og krafist riftunar hans.
Í skaðabótamáli gegn íslenska ríkinu gætu Hollendingar rökstutt að svo seint sem 29. maí árið 2008 hafi Landsbankinn opnað Icesave-reikninga í Hollandi og safnað 300 milljörðum af sparifé almennings með vitund, vilja og samþykki íslenskra stjórnvalda. Væri það ekki skelfilegt í ljósi þess að hægt er nú að sýna fram á að ráðherrar vissu á þessum tíma að Landsbankinn var tæplega gjaldfær og vanhöld af hálfu stjórnvalda á tryggingum hér heima fyrir hollenska sparifjáreigendur? Verði stjórnvöld dæmd fyrir lögbrot í málaferlum er ekki víst að Hollendingar og Bretar sætti sig við greiðslu lágmarksupphæðar fyrir Icesave.
„Ég held að þetta sé komið inn á braut sem mun leiða til farsællar niðurstöðu sem bæði þing og þjóð sættir sig við,“ sagði nýr innanríkisráðherra í samtali við DV fyrir helgi. 
Eftir er að sjá hvaða fórn þessi sami ráðherra færði þegar hann sagði af sér ráðherradómi vegna Icesave fyrir tæpu ári.

(Kjallaragrein í DV 8. september 2010)

Marir bíða spenntir eftir niðurstöðu þingmannanefndar sem lengi hefur fjallað um niðurstöður skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis.

Það er einmitt þingmannanefndarinnar, sem Atli Gíslason (VG) fer fyrir, að ákveða hvort þrír eða fleiri ráðherrar verði teknir til rannsóknar, ákærðir og dregnir fyrir Landsdóm sem kalla yrði saman. Þeim yrði væntanlega gefin embættisglöp og marvísleg vanræksla að sök, að með athöfnum sínum eða athafnaleysi hafi þeir valdið þjóð sinni stórfelldu tjóni.
Ráðherrarnir sem um ræðir eru augljóslega Geir H. Haarde, Árni M. Mathiesen, Björgvin G. Sigurðsson og hugsanlega einnig Ingibjörg Sólrún Gísladóttir.

Menn ættu ekki að gera sér háar væntinar um að ofangreindir ráðherrar fái makleg málagjöld. Þannig háttar til að í lögum um ráðherraábyrgð, sem eru lykilinn að öllu bröltinu og starfi nefndarinnar, er ákvæði sem segir að ekki megi sækja ráðherra til saka ef þrjú ár eða meira eru liðin frá því brotin voru framin.
Þetta merkir að ekki verður hægt að sækja ofangreinda ráðherra til saka fyrir brot sem framin voru fyrir septembermánuð 2007.

Að mínu viti voru ein afdrifaríkustu ráðherraafglöpin framin árið 2006, þegar fyrstu feigðarmerki bankanna komu fram og á þau var bent. Tómlætið og góðærisvíman var þá búin að ná heljartökum á Geir, Árna og Valgerði Sverrisdóttur sem þá var enn viðskiptaráðherra.

Strangt til tekið er um að ræða þrjú ár frá þeim degi sem Alþingi samþykkir þingsályktunartillögu um málshöfðun gegn ráðherrunum.

Við eigum eftir að sjá slíka tillögu.

Við eigum eftir að komast að því hvenær og þá hvort hún verður samþykkt.

Á meðan tifar klukkan og glæpir fyrnast.

Til þess að samfélag manna geti starfað eins og vel smurt gangverk þurfa þeir sem samfélagið byggja að fara eftir reglum. Enda gera þeir það alla daga. Þeir aka hægra megin á akbrautum frekar en að aka af handahófi á vinstri og hægri vegarhelmingi. Þeir aka yfir gatnamót á grænu ljósi frekar en að taka áhættuna af því að aka yfir þau á rauðu ljósi.
Um leið og reglurnar kunna að virðast þvingandi létta þær fóki lífið, veita öryggi og festu, jafnvel svo mjög, að yfirleitt tekur það háttbundnum hversdagsleika sem sjálfgefnum hlut.  Í rauninni væri það til trafala að að þurfa sífellt að hafa í huga reglur í smæstu atriðum. Tökum reglur tungumálsins sem dæmi.  Sá sem talar erlent tungumál hnökralaust og reiprennandi tileinkar sér í upphafi málfræðireglur þess.  Smám saman hættir hann að þurfa að hafa þær í huga þegar hann tekur til máls.  Hann líkt og „gleymir“ reglunum;  þær sökkva niður í undirvitund og hætta að þvælast fyrir þegar tekið er til máls.  Einmitt þannig tala menn tungumál með liprum hætti og reiprennandi.  Meginatriði er þó að menn halda engu að síður áfram að fara eftir reglum tungumálsins.
Sumar reglur eru festar í lög. Til eru umferðarlög sem kveða á um viðurlög við brotum gegn reglum.  Margvísleg lög eru til um lánaviðskipti. Sum þeirra kveða á um viðurlög við vanskilum eða önnur brot gegn lánasamningum.

Greiðsluviljinn er verðmætur
Í djúpum samfélagsins er að finna aldagömul gildi um að skilvísi sé dyggð.  Flestir aðhyllast slík gildi og fylgja reglum, til dæmis um lánaviðskipti. Menn beygja sig undir lánaskilmála og halda áfram að vera skilvísir. Þeir  vita af viðurlögum við brotum, svo sem um fjárnám, gjaldþrotaskipti eða skuldafangelsi.
Því má halda fram að einmitt þessi gildi og lagaramminn um viðskipti manna í nútímasamfélagi séu bæði æðar og súrefni samfélagslíkamans.  
Þá bregður svo við á eyju norður í hafi, á Íslandi, að fjármálakerfi hennar hrynur. Kaupmáttur þverr, gjaldmiðilinn sekkur eins og steinn og skuldir heimila og fyrirtækja tvöfaldast.  Heimili og fyrirtæki reyna í fyrstu að standa í skilum en smám saman rennur upp fyrir fjöldanum að vitlaust er gefið.  Það fellur á gamlar dyggðir og  gömul gildi um skilvísi og ábyrgð.  Það rennur upp fyrir stjórnvöldum, sem fást við að endurreisa banka, halda sveitarfélögum á floti, íbúðalánakerfi í horfi og knésettum orkufyrirtækjum í almannaeigu, að greiðsluvilji almennings er verðmætasta eign fjármálakerfis á heljarþröm. Bestu eignir bankanna eru með öðrum orðum greiðsluvilji almennings. Því hvað verður um lánastofnanir þegar fjöldinn hættir að löghelga fjármálakerfi heillar þjóðar?  Verður lagatæknum sigað á hann? Lögreglu? Eins er víst að lögreglan snúist sjálf gegn kerfinu;  innan hennar vinnur einnig fólk sem á um sárt að binda vegna duglausra stjórnmálamanna, afglapa embættismanna og gírugra viðskiptamógúla sem gefinn var laus taumurinn og skildu þjóðina eftir á barmi gjaldþrots.

Sannleikur og sannlíki
Þegar borgararnir  rísa gegn regluverki samfélagsins og hætta að veita því lögmæti er hætta á ferðum.  Það er hætta á ferðum þegar löghlýðnir borgarar vakna til vitundar um að gráðugir hrunverjar og ábyrgðarlausir embættis- og stjórnmálamenn settu hversdagslíf þeirra í uppnám.
Þetta vita stjórnvöld. Þau eru ekki í gæfulegri stöðu til þess að útskýra úrræði sín og hugmyndir um endurreisn.  Fyrrum embættismenn hrunverja reyna stöðugt að endurskilgreina veruleikann og  kenna núverandi ríkisstjórn um bankahrunið.  Fáir greina staðreyndirnar frá áróðrinum. Sannleikur verður sannlíki. Dæmi um þetta má sækja til Bandaríkjanna. Þriðjungur bandarísku þjóðarinnar telur nú að Obama forseti sé múslimi. Færri vita það nú en fyrir ári að Obama er kristinn maður.
Íslenska þjóðin ætti að vita það nú að hópur gæðinga, klíkubræðra og gráðugra kaupsýslumanna hóf sig yfir lögin, setti syni, frændur og vini í dómaraembættin, stundaði aðstöðubrask og setti jafnvel leikreglurnar í þágu sérhagsmuna. Dæmunum um þetta fækkar ekki; þeim fjölgar.
Vonandi tekst ríkisstjórninni að hefta sundrungu og ná vopnum sínum. Þörfin á því að hún beiti sér af festu og endurheimti trú þegnanna á þjóðfélag sitt er yfirþyrmandi.

(Birt í DV 1. - 2. september 2010)

„ASÍ lætur sér nú
lynda í þágu íslenskra atvinnurekenda að laun séu um það bil 50
prósentum lægri og vinnutíminn fjórðungi lengri en hjá frændþjóðum.“


AÐ BRJÓTAST TIL FÁTÆKTAR
(Sævar Tjörvason og Jóhann Hauksson)

Í heimsmetabók Guiness væri við hæfi að nefna að íslenskir atvinnurekendur eiga  heimsmetið í aumingjaskap. Líklega var Bjarni Benediktsson einna fyrstur manna til að benda á vanmátt þeirra.
Dæmin um þetta eru fjölmörg. Í ársbyrjun 1917 samþykkti Alþingi lög um bann við sölu skipa nema með sérstakri undanþágu landsstjórnarinnar. Lögin voru sett til þess að girða fyrir að íslenskir útgerðarmenn freistuðust til að notfæra sér ástandið undir lok fyrri heimstyrjaldarinnar og seldu skip sín á uppsprengdu verði.  Skömmu eftir þetta barst erindi frá frönsku ríkisstjórninni sem vildi kaupa togara. Skemmst er frá því að segja að stjórnvöld samþykktu söluna og haustið 1917 voru 10 togarar seldir úr landi til Frakklands. Sala togaranna var talin hafa kostað 1.600 til 1.800 manns vinnuna í Reykjavík.
Á fjórða áratug 20. aldar varð uppnám vegna kreppunnar og stríðsins á Spáni. Allt fór úr skorðum;  veiðar, vinnsla og sala á sjávarafurðum. Ekki bætti úr skák  að útflytjendur tóku að undirbjóða hver annan til að koma saltfisknum út. Fyrir meðalgöngu ríkisins voru mynduð Sölusamtök íslenskra fiskútflytjenda (SÍF) og síðan hafin hagnýting frystitækninnar. Aumingjaskapur atvinnurekenda á einkamarkaði olli því að samvinnuhreyfingin margefldist í útgerð, vinnslu og iðnaði, bæði í gegnum kaupfélög og verkalýðsfélög.

Með hækjur, belti, kút og axlabönd
Í seinni heimsstyrjöldinni og að henni lokinni fóru atvinnurekendur á spena Breta og  Bandaríkjamanna.  Verktakafyrirtæki lifðu áratugum saman eins og sníkjudýr á bandaríska hernum á Keflavíkurflugvelli. Til urðu helmingaskipti sjálfstæðis- og framsóknarmanna. Sogkraftur hernámsins varð til þess að erfitt varð að manna fiskiskipin.
Síðar var ráðist í að virkja fallvötnin en engir athafnamenn voru til staðar til að nýta raforkuna og ekkert gekk að selja rafmagnið til einkaaðila. Stofuð voru opinber fyrirtæki, svo sem Sementsverksmiðjan og Áburðarverksmiðjan,  sem komust upp með miklu minni framleiðni en sambærileg fyrirtæki á meginlandi Evrópu vegna einokunarstöðu sinnar.
Fjölgun starfa var þannig til komin vegna erlendrar hersetu og opinberra afskipta af framleiðslukerfinu. Þar með er ekki öll sagan sögð. Á áttunda áratugnum, að loknu síldarfylleríinu, var það gert með því að færa út landhelgina og kaupa skuttogara í hvert sjávarpláss.
Ofveiði leiddi til kvótasetningar sjávarafla og linnulausra og langvinnra átaka um gjafakvóta og  einkavæðingu sjávarauðlinda. Með þessu lagi festist íslenskur pilsfaldakapítalismi í sessi. Innmúraður  samsláttur hagsmuna einkarekstrar og stjórnmála tók við af sakleysislegri fyrirgreiðslupólitík.
Eftir áratuga langar tilraunir til að auka raforkusölu til stóriðju braut Kenneth Peterson, bandarískur auðkýfingur, ísinn og reisti álver á Grundartanga. Íslenskir atvinnurekendur komu þar hvergi nærri með fjármagn frekar en þegar Alusuisse reisti Straumsvíkurálverið 1969.

Kerfið örmagnast
Með einkavæðingu bankanna átti að hefjast nýtt blómaskeið íslenskra atvinnurekenda og athafnamanna. Allir vita hvernig því ævintýri lauk. Hraksmánarleg gjaldþrotasagan er einstök í veraldarsögunni og það er af þeirra völdum  sem efnahagslegt sjálfstæði þjóðarinnar hvílir nú á brauðfótum.
Menn á öllu litrófi stjórnmálanna vita þetta en þegja af skömm. Sumir þeirra eru enda enn andvígir útlendingum, aðrir bölsótast yfir afskiptum ríkisins í viðskiptalífinu. Enginn vill tala hátt um að ævinlega þegar  íslenskir atvinnurekendur standa frammi fyrir raunverulegri samkeppni leita þeir í skjól ríkisins. Reyndu til dæmis að nota Sjálfstæðisflokkinn til að viðhalda samsæri olíufélaganna gegn almenningi.
Þessi þróun á sér að sumu leyti rætur í einkennilegri samstöðu vinstri- og hægrimanna. ASÍ lætur sér nú lynda í þágu íslenskra atvinnurekenda að laun séu um það bil 50 prósentum lægri og vinnutíminn fjórðungi lengri en hjá frændþjóðum. Sturlun íslenskra athafnamannanna á undanförnum árum hefur auk þess stórskaðað afkomu ríkissjóðs og velferðarkerfið. Allir njóta þeir auk þess  fjarlægðarverndar; fæstum dettur í hug að fjárfesta hér á landi nema ef til vill í orkufrekum iðnaði. Þetta er böl íslensks almennings.
Eiginlega stendur þjóðin frammi fyrir skuldaskilum sjálfstæðisins. Varla dugar að skipta um gjaldmiðil þegar innviðir atvinnurekstrar eru svo feysknir sem raun ber vitni. 

(Kjallaragein í DV 25. ágúst)

 

 

Leyfi mér að birta hér á bloggi mínu kjallaragrein eftir Sævar Tjörvason, sem birtist í DV seint í júní sl.



SJÁLFSTÆÐISFJÖTRAR ÞJÓÐARINNAR

„Vér Íslendingar njótum þeirrar sérstöðu að vera minnsta menningarþjóð veraldar, sem er algjörlega sjálfstæð. Á öllum hnettinum er ekkert sambærilegt þessu, að svo fámenn þjóð hafi færst annað eins í fang, bæði um pólitískt, fjárhagslegt og menningarlegt sjálfstæði. Þetta eru örlög, sem við höfum ekki nema að litlu leyti skapað oss sjálfrátt. Lega landsins, saga vor og tunga hafa lagt á oss þessa skyldu. Þó að vér reyndum að flýja frá henni, gætum vér það ekki. En auk þess viljum vér það ekki, sjáum hvorki annað ákjósanlegra úrræði né gætum leitað þess án þess að svíkja það dýrmætasta, sem vér erum og eigum.“
Þannig tók Sigurður Nordal til orða í erindi sem hann flutti árið 1942. Í þessum fáeinu línum kristallast djúpstæð gildi sem enn eru höfð yfir á tyllidögum sem einhvers konar sannleikur um sjálfstæða íslenska þjóð.
Nær 70 árum síðar skrifar Guðmundur Andri Thorsson rithöfundur í blaðagrein að Íslendingar þjáist af þeirri kennd að þeir séu gleymdir og enginn viti af þeim. Að þeir séu alltaf að minna sig á með úrklippum úr erlendum fjölmiðlum að þeir séu til.

Andúð á útlendingum ræktuð
Eins og Páll Skúlason bendir á í grein í Skírni um menningu og markaðshyggju árið 2008 er þessi hástemmdi og hápólitíski slagorðatexti Sigurðar Nordals tímanna tákn þjóðernishyggjunnar. Hann inniheldur bæði mótsagnir og ósannindi og eiginlega með ólíkindum að enn skuli vitnað í hann. En hann þjónar samt þeim tilgangi að mynda  víg- og varnarstöðu meintrar sjálfstæðisbaráttu.  Hamrað er á sérstöðunni, talað um örlög og skyldur líkt og um eið og krossför sé að ræða. Ekki megi víkjast undan þeirri heilögu kvöð að verja sérstöðuna - minnstu sjálfstæðu menningarþjóðina - fyrir óvininum ósýnilega og óskilgreinda sem leynist aðallega í útlöndum.
Á endanum felur þjóðernishyggjan í sér berstrípaða andúð á útlendingum. Hún er reglulega máluð upp í hvert skipti sem meint sérstaða er talin vera í hættu. Sannast sagna er ekkert tilefni til að fara í saumana á svona uppákomum á hátíðasamkomum, í fyrirlestrum eða í fjölmiðlum, nema ætla mætti að þessi staðalímynd sérstöðunnar hafi haft óheppileg áhrif og skýri að minnsta kosti hvers vegna Íslendingar hafi dregist aftur úr frændþjóðum sínum eftir 1904. Með auknu sjálfstæði hefur til að mynda framleiðniaukningin verið mun minni hjá Íslendingum en hjá  nágrannaþjóðum. Þessi þróun hefur einnig birst í mannfjöldaþróun 20. aldar. Að jafnaði hafa fjölskyldur minnkað með aukinni framleiðni og velsæld. Hér hefur þessarar þróunar ekki gætt með sama sniði.  Auðvelt er einnig að benda á hversu tómlát íslensk stjórnmál hafa verið um þróun mannréttindamála og réttarbóta í þágu almennings.

Tálmynd sjálfstæðisins
Hvaða hagsmunum þjónar sjálfstæðið ef svo illa er komið fyrir okkur sem raun ber vitni?
Hvaða þýðingu hefur sjálfstæðið ef menningararfurinn er ekki allra og aðeins sumir og jafnvel fáir deila honum?
Hvaða þýðingu hefur sjálfstæðið ef fólk er yfirleitt ekki upptekið af því að einn menningararfur sé betri eða verri en annar?
Hvaða þýðingu hefur sjálfstæðið ef fólk yfirleitt notar tunguna sem tæki og er ekki í neinu ástarsambandi við hana?
Hvaða þýðingu hefur sjálfstæðið ef kaupmáttur á vinnustund hefur ekki hækkað í sama takti og hjá frændþjóðunum?
Hvaða þýðingu hefur sjálfstæðið ef gjáin breikkar stöðugt milli þess frítíma sem Íslendingar öðlast á lífshlaupi sínu samanborið við sífellt aukinn frítíma frændþjóða?
Hvaða þýðingu hefur sjálfstæðið ef margs konar mannréttindi koma seint og illa til framkvæmda hér á landi og gera þjóðina að eftirlegukind í samfélagi siðmenntaðra þjóða?
Er ekki alveg ljóst að ef atvinnurekendur og stjórnvöld valda ekki því verkefni að halda uppi sambærilegum lífskjörum, réttarfari og mannréttindum hér á landi og gerist hjá frændþjóðum, þá stendur menningararfurinn og tungan ekki undir sjálfstæðinu?
Við blasir að almenningur er ekki reiðubúinn til þess að greiða ofangreindan fórnarkostnað sjálfstæðisins. Þeir sem berjast fyrir sjálfstæðinu á forsendum menningararfsins vilja leggja fórnarskatt á almenning og vistarband menningar án þess að það hafi nokkra skírskotun lengur til þjóðarinnar.
Hvers vegna stendur sjálfstæðið ekki undir því að ofannefndir  mælikvarðar séu notaðir á það?
Hvaða umboð hafa talsmenn þessarar tálmyndar sjálfstæðis til að leggja þennan fórnarkostnað á almenning?