Ungur Dalamaður á þingi leggst í víking gegn Evrópsamvinnu og heimtar dollar sem þjóðarmynt. Hann dundar sér við það í fjárlaganefnd að útdeila milljarðastyrkjum til bænda sem hann selur svo tæki og tól til búrekstrar í gegn um fyrirtæki sitt. Vill enga styrki frá ESB og fer á fund í Noregi í boði NEI-hreyfingarinnar þar í landi.
Reyndur verkalýðsfrömuður úr sama flokki vill að hver þingmaður sé sinn eigin stjórnmálaflokkur og gengur inn og út úr ríkisstjórn eftir því hvernig vindar blása. Reisir þjóðernisvígi gagnvart Evrópuþjóðum þegar þær vilja ekki lána íslenskum óreiðumönnum fé refjalaust eða þegar þær fara  fram á að þeir borgi skuldir sínar. Hann er búinn að uppgötva merkingu orðsins „samstaða“ og sýnir óvinum formanns síns opinberan stuðning í nafni samstöðu.
Hagfræðidoktor úr sama flokki skorar Alþjóðagjaldeyrissjóðinn á hólm  og hefur í heitingum verði menn ekki við óskum þingmannsins um að slíta samvinnunni við þennan „útsendara frjálshyggjunnar og kapítalismans“.
Lögfræðingur úr sama flokki undrast að menn skuli kalla þennan hóp villiketti um leið og hann talar í Moggagrein gegn hjarðhegðun sem hann telur hafa orðið þjóðinni dýrkeypt fyrir hrun.
Þrjú þeirra fara með heift gegn fjárlögum ríkisstjórnar og þingmeirihluta og tala um forræðishyggju og foringjaræði.

Ríkir verða ríkari
Á meðan þessu vindur fram  í íslenskum afdölum heldur Bernie Sanders, þingmaður lýðræðissósíalista í Vermont, varnarræðu fyrir bandarískan almenning sem hann telur vera að tapa stríðinu við ríka fólkið. Varla nema von, þegar Barack Obama, Bandaríkjaforseti, framlengir skattaívilnanir fyrir auðmennina efir harðsvíraða og rándýra baráttu þeirra fyrir forréttindum sínum. Sem þeir láta aldrei af hendi átakalaust.
Sanders bendir á eftirfarandi: Á áttunda áratug síðustu aldar átti ríkasta eina prósent bandarísku þjóðarinnar 8 prósent þjóðarauðsins. Þetta eina prósent átti meira af þjóðarauðnum en fátækari helmingur þjóðarinnar samanlagt.
Á níunda áratugnum átti ríkasta eina prósentið 14 prósent þjóðarauðsins.  Á tíunda áratugnum átti ríkasta eina prósentið 19 prósent af þjóðarauði Bandaríkjanna.
Nú eiga ríkustu Bandaríkjamennirnir, sem mynda þetta eina prósent,  23,5 prósent þjóðarauðsins eða jafn mikið og fátækari helmingur þjóðarinnar samanlagt.

Guðs eigið land í vanda
Dr. Hannes Hólmsteinn Gissurarson kvakaði fagurlega árum saman um dýrð þess frelsis sem bandarískir auðmenn hafa notfært sér til að raka til sín þjóðarauðnum. Hversu mjög brauðmolarnir myndu falla af borðum auðmanna til fátæklinganna aðeins ef stjórnvöld stilltu sig um að hafa eftirlit með þeim, vöruðust  að anda ofan í hálsmál þeirra og íþyngdu þeim ekki með sköttum og óþarfa forræðishyggju. Þetta dýrðarríki Hannesar hrundi í fyrstu viku októbermánaðar árið 2008.
Milljónir bandarískra heimila eiga á hættu að fara undir hamarinn. Meira en 20 borgir eru gjaldþrota eða því sem næst. Mikilvægasta vígi frjálsa framtaksins, Kalifornía, er á hausnum og nýtur ekki lánstrausts. Þar eru skattar helst aldrei hækkaðir því kjósendur greiða atkvæði gegn slíku í tíðum almennum atkvæðagreiðslum. Vandi Kaliforníu er meiri en samanlagður efnahagsvandi Portúgals og Grikklands.

Einkennileg stjórnmál
Allt hefur þetta orðið til þess að bandarískir valdamenn sjá ofsjónum yfir velgengni í norðanverðri Evrópu. ESB hleypur undir bagga með Írlandi með 13 þúsund milljarða króna láni. Rússar vilja ólmir skipta við Þjóðverja;  þeir hafa allt sem Rússa vantar og Rússar hafa orku og stækkandi markað fyrir þá og aðrar ESB-þjóðir.
Fréttir berast af því að Kínverjar vilji flytja hluta af gjaldeyrisforða sínum úr dollurum yfir í evrur. Þeir vilja einnig aukin viðskipti við Þjóðverja. Þeir kaupa ríkisskuldabréf á Spáni og í Portúgal og styrkja þannig evruna. Ástæðan er þverrandi trú Kínverja á bandaríkjadollar, en 70 prósent gjaldeyrisforða þeirra er nú í þeirri mynt.
Svo gæti farið að Bandaríkin, skuldugasta ríki veraldar, neyðist sjálf til að leita á náðir AGS. Sæta þeim aga sem meðal annars Íslendingar, Grikkir og Ungverjar hafa þurft að beygja sig undir eins og óþekk skólabörn með skertan vasapening vegna skammarstrika.
Hvernig væri að íslenskir villikettir leggðust nú á sveif með almenningi, eins og Sanders,  í stað þessa að vera eins og lamandi eitur í beinum þingmeirihlutans sem reynir að endurreisa efnahagslífið eftir sérhagsmunasukkið.

(DV 7.- 9. janúar 2011)

Mikilvægustu tíðindin sem færð voru íslensku þjóðinni á því ári sem nú er senn á enda, voru niðurstöður skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis um aðdraganda og orsakir bankahrunsins haustið 2008. Í gögnum og vitnisburði, sem dreginn er saman í skýrslunni, birtist mynd af forvitnilegu en um leið átakanlegu skeiði í sögu íslensku þjóðarinnar.  Þar er ekki átt við þá mynd sem upp er dregin af fjármálastarfseminni í landinu fram að bankahruninu. Miklu heldur er átt við þá siðmenningu, þau gildi, græðgi og lögleysu sem hafin hafði verið til vegs og nærði hugmyndafræði um frelsi án ábyrgðar. Krosseignatengsl, markaðsmisnotkun, eftirlitsleysi og hreinar mútur í formi alls kyns fjárhagslegra ávinninga fyrir smá og stór verk, sem greiddu fyrir viðskiptum, mátti líkja við fjármálalega blóðskömm og innræktun óheilbrigðra viðskiptatengsla innan tiltölulega fámennra kunningja- og hagsmunahópa í stjórnmálum og viðskiptum. Nú síðast er að sjá sem fjöldi íslenskra endurskoðenda, sem eiga að styðjast við ítarlegar siðareglur stéttar sinnar, hafi farið út af sporinu og orðið stétt sinni til skammar. 

Blóðskömm í viðskiptum
Lítum á dæmi frá Írum, nágrönnum okkar, sem frá er sagt í „Fleyi fíflanna“, nýrri bók eftir Fintan O‘Toole. Bertie Ahern, fyrrverandi forsætisráðherra Írlands, þurfti í sjónvarpsviðtali að svara fyrir vafasamar stöðuveitingar. Hvers vegna skipaði hann fólk í stjórnir flugfélagsins Aer Lingus eða Dyflinnarhafnar sem borið hafði fé á hann? „Ég skipaði þau ekki í stjórnirnar vegna þess að þau höfðu gefið mér peninga. Ég skipaði þau af því að þau voru vinir mínir,“ svaraði Ahern.
Í svarinu er að finna í hnotskurn stjórnmálamenningu, ekki aðeins Íra, heldur einnig íslenska stjórnmálamenningu. Þegar bankakreppan reið yfir Írland lýsti Brian Lenihan fjármálaráðherra vandanum þannig að Írland væri lítil þjóð „með allt of tíðum blóðskammartengslum í fjármálalífinu“.

Ný tegund aðstöðubrasks
Engum blöðum er um það að fletta að framangreind lýsing á bærilega vel við um íslenska siðmenningu í stjórnmálum og viðskiptum. „Íslendingar hafa aðeins áhuga á fólki en ekki prinsípum,“ sagði Jón Ormur Halldórsson stjórnmálafræðingur eitt sinn í útvarpsviðtali og hafði þar áreiðanlega lög að mæla.  
Gallinn er hins vegar sá, að þessi tengsl og þessi þáttur íslenska ættar- og kunningjasamfélagsins hafa ekki verið rannsökuð að neinu marki. Vitanlega var ekki hægt að ætlast til þess að rannsóknarnefnd Alþingis kafaði ofan í þessa þætti. En hún var meðvituð um vandann líkt og fram kemur í því bindi skýrslunnar sem svonefndur siðfræðihópur samdi. 
Þess sjást lítil merki að einhvers konar siðvæðing eigi sér stað í þessu efni. Ný tegund af aðstöðubraski er komin til sögunnar. Hrægammar gína yfir strandgóssi hrunsins og eignast það eftir ógagnsæjum leiðum. Hvorki Seðlabanki Íslands, Fjármálaeftirlitið, dómstólar né stjórnvöld reynast almenningi hjálpleg við að fylgjast með þessari framvindu. „Blóðskammartengsl“ gamla Íslands eru endurkveðin og styrkt á nýjan leik í samskiptum banka við kaupsýslumenn sem þurfa afskriftir eða bjóða fé til kaupa á fyrirtækjum á gjafverði. Svo er að sjá sem ættar- og klíkutengslin ráði mjög ferðinni nú sem fyrr. 

Gagnsæi og frelsi
Fjármálaeftirlitið og fleiri eftirlitsstofnanir gætu hjálpað fjölmiðlum og almenningi að fylgjast með og veitt þar með aðhald. Á þeim bæ er svarið hins vegar alltaf á sömu lund: Upplýsingar eru ekki veittar vegna lagaákvæða um bankaleynd og trúnað. 
Hér er aðeins hægt að hafa yfir boðskap sem Eva Joly setti fram í bók sinni um réttlæti í herkví „Justice under Siege“: Gagnsæi er eðlileg fylgiregla frelsis; gagnsæi án frelsis brýtur í bága við mannréttindi. Frelsi og ógagnsæi greiða leið til lögbrota. 
Eva bætir við: Lögbrot valdamanna skaða mikilvæga hagsmuni þjóða. Hert viðurlög, heimild til eignaupptöku og aðgætni í bankastarfsemi eru varnir sem grípa verður til gegn slíkri samfélagsógn.
Látum boðskap Evu Joly verða okkur veganesti á nýju ári.

(Birt í DV 29. desember 2010)  

Nær allan níunda áratuginn og fram yfir aldamótin var uppgangur í efnahagslífi Írlands eftirtektarverður. Fjármálastarfsemin blómstraði, neysla var hafin til vegs á kostnað framleiðslu. Byggingarstarfsemi hófst til öndvegis, verð á landi hækkaði upp úr öllu valdi. Rekstrarskilyrði fyrirtækja voru bætt. Hugmyndafræðin um að skattalækkun fyrir ríka fólkið skilaði brauðmolum til fátæklinganna náði yfirhöndinni. Umsvifin jukust, írska hagkerfið stækkaði hratt og tekjur írska ríkissjóðsins jukust þar af leiðandi verulega.
Nú þegar gramir Írar lepja dauðann úr skel og leita á náðir Evrópusambandsins um 13 þúsund milljarða króna lán til að bjarga sér úr djúpri kreppu setjast þjóðfélagsrýnar þarlendir við tölvur sínar, skrifa bækur og gera upp málin. Rétt eins og gert er hér á landi.

„Heimska og spilling“
Þeir rýna í uppgang og þenslu undanfarinna 15 til 18 ára og þykjast sjá að Bertie Ahern og forverar hans á stóli forsætisráðherra hafi látið undir höfuð leggjast að nýta tækifærin sem buðust til þess að gera nauðsynlegar umbætur á velferðarkerfinu, fjármálakerfinu og stjórnkerfinu. 
Stjórnvöld misstu tökin á þróuninni, slepptu gæðingum lausum í taumlausu braski. Þeir tóku völdin og vöndust aðstöðubraski, mútum og spillingu í viðskiptalífinu. Ahern og aðrir forsætisráðherrar blinduðust og fóru um borð í „Fley fíflanna“ eins og írski rithöfundurinn Fintan O‘Toole orðar það í samnefndri bók. Þróunin einkenndist af „heimsku og spillingu“ segir hann.
Ekki er ætlunin að gera neinn samanburð á aðstæðum Íra og Íslendinga að öðru leyti en því sem hér hefur verið nefnt.  Dagljóst er að allan tíunda áratuginn og fram yfir einkavæðingu ríkisbankanna voru stjórnmál og viðskiptalíf „heimskunnar og spillingarinnar“ í mótun hér á landi. 

Rakst hann á vegg?
Draugarnir úr þessari fortíð láta enn á sér kræla. Þeir andmæla því að einn forsætisráðherra sé dreginn fyrir landsdóm. Aðrir ráðherrar kannast ekki við neina ábyrgð á því hvernig fór. Þeir kasta steinum úr glerhýsi alla daga. Björn Bjarnason, fyrrverandi dómsmálaráðherra, er augljóslega í þessum hópi þegar hann skrifar í nýtt tölublað Þjóðmála þeirra hægrimanna sem enn þora að þylja möntruna um einstaklingsfrelsið án þess að fjalla um hugtakið ábyrgð: „Við afsögn ríkisstjórnar Geirs H. Haarde varð að meginmáli að halda sjálfstæðismönnum frá völdum. Það verður dýrkeypt. Kostnaðurinn felst ekki aðeins í þyngri skattbyrði samhliða efnahagslegum samdrætti. Hann birtist jafnframt í lélegum stjórnarháttum, þar sem virðing fyrir lögum og rétti dvínar.“
Á hvaða vegg rakst Björn? Þann sama og Guðlaugur Þór Þórðarson, flokksbóðir hans, sem er nú helsti boðberi heiðarleika og ráðvendni á Alþingi. Hann heimtar gagnsæi um verkbeiðnir forsætisráðherra til Háskóla Íslands. Vitanlega verður málið rannsakað af Ríkisendurskoðun enda stjórnarhættirnir ekki eins „lélegir“ og þeir sem framkölluðu hrunið í boði Sjálfstæðisflokksins. 
„Engan veit ég þingmann utan umræddan Guðlaug Þór sem er með landsfundarályktun síns eigin flokks á bakinu um að hann skuli hætta sem þingmaður flokksins. Og hversvegna ætli það sé? Jú, vegna mútugreiðsla sem þingmaðurinn þáði og komu honum til þeirra valda sem hann hafði sem ráðherra í ríkisstjórn Geirs H. Haarde,“ skrifar Björn Valur Gíslason, þingmaður VG, á vefsíðu sína. 

Njósnir í þágu valdsins
Í Hádegismóum skammast enn einn brotamaðurinn sem lifir ofar lögum í hægindum þess refsileysis sem hann, Björn og Flokkurinn skópu fyrir gæðinga sína. Þeirra sömu gæðinga sem með „heimsku og spillingu“ riðu heimilum og fyrirtækjum landsmanna á slig í alvarlegustu kreppu frá því þjóðin fékk fullveldi. 
Þessir sömu menn hafa heldur ekki haft neinn sérstakan áhuga á lýðræðisumbótum, allra síst ef þær gátu tafið auðsöfnun gæðinga og komið í veg fyrir að vildarvinir fengju fylgdarlaun úr sjóðum skattborgaranna. Um þetta geta menn lesið í nýrri ævisögu Guðna Th. Jóhannessonar um Gunnar Thoroddsen: „Á vinnustöðum kom öflugt trúnaðarmannakerfi (Flokksins) einnig að gagni. Þar fylgdust sjálfstæðismenn með spjalli félaganna um daginn og veginn og komu sjónarmiðum þeirra í stjórnmálum á framfæri í Valhöll. Stefndi flokkurinn að því að hafa trúnaðarmenn í öllum fyrirtækjum með fleiri en tíu í starfsliði og skyldi sérhver þeirra vera „trúverðugur og dugandi maður“.“

(Birt í DV 22. desember 2010)

Þau öfl sem börðust hatrammlegast gegn Icesave-samningum á sínum tíma vígbúast og eru aftur á leið í skotgrafirnar. Herópin eru sem fyrr: Við borgum ekki skuldir óreiðumanna! Skuldir einkabanka eru ríkinu óviðkomandi! Við sjáumst í réttarsal! Landráðamenn einir leggja drápsklyfjar á þjóðina! 
Það er von að mikið sé lagt undir, enda sýnist þeim flestum sem stríðið sé tapað þegar á borðinu liggur samningur sem viðurkennir sanngjarna ábyrgð íslenska ríkisins á innstæðum sparifjáreigenda í Hollandi og Bretlandi. 
Bjarni Benediktsson, formaður Sjálfstæðisflokksins, liggur undir feldi. Það gera einnig framsóknarmenn og InDefence. Forsetinn hugsar sitt og veltir því fyrir sér hvort hann fái tækifæri til skýla sér á ný bak við meint almenningsálit þegar og ef til þess kemur að hann fái nýjan Icesave-samning til undirritunar. 

Pólitík og lög
Þegar hörmungar bankahrunsins skullu á þjóðinni fylgdust stjórnmálamenn með yfirvofandi lausafjárkreppu banka í öðrum löndum. Starfsbræður og -systur erlendis kepptust við að lýsa því yfir að ríkið ábyrgðist innstæður í bönkum og vildu með því koma í veg fyrir áhlaup á bankana. Viðtekið var að bregðast við bankavandanum með pólitískum fremur en hreinum lagalegum hætti. Landsbankinn riðaði til falls og bresk og hollensk stjórnvöld sögðu við sparifjáreigendur: „Við ábyrgjumst innstæður ykkar á Icesave-reikningum jafnvel umfram það lágmark sem lög segja til um.“
Á sama tíma sögðu íslenskir ráðherrar: „Við ábyrgjumst innstæður ykkar kæru landsmenn,“ og áttu áreiðanlega einnig við Hollendinga og Breta á Íslandi.
Seðlabankastjórinn Davíð Oddsson kom hins vegar fram í fjölmiðlum í miðjum klíðum og sagði: „Við borgum ekki skuldir óreiðumanna.“ Aðrir tóku undir og sögðu: „Við borgum ekki skuldir einkabanka.“ Liðsmenn InDefence sögðu: „We will see you in Court.“ Í Moggagreinum sögðu lögspekingar: „Við höfum enga lagaskyldu til að borga lágmarksinnstæðu.“ 
Þetta leiddi smám saman til þess að þjóðin klofnaði. Í öðrum hópnum voru þeir sem töldu sig vita að ríkið yrði að ábyrgjast greiðslur og rétt væri að krefjast sanngirni við samningaborð. Í hinum hópnum voru þeir sem telja skuldir einkabanka ríkinu óviðkomandi.

Verður það nokkuð skýrara?
Síðarnefndi hópurinn er nú um það bil að tapa Icesave-stríðinu. Þess vegna er vopnaglamur í Hádegismóum.  Á borðinu liggur nýr samningur sem felur í sér ábyrgð ríkisins á greiðslum til Breta og Hollendinga úr Tryggingasjóði innstæðueigenda til Breta og Hollendinga. Grundvöllur samningsins er að íslenska ríkið er ábyrgt og afsláttur er veittur um leið og sú ábyrgð er viðurkennd. 
Ábyrgð íslenska ríkisins var alltaf fyrir hendi. Þannig stendur til að mynda orðrétt í 36. grein laga um fjármálafyrirtæki: „Jafnframt skal Fjármálaeftirlitið senda lögbærum yfirvöldum gistiríkis upplýsingar um eigið fé fyrirtækisins, gjaldfærni, tryggingar innlána og bótakerfi sem verndar viðskiptavini útibúsins. Hlutaðeigandi fyrirtæki skal samtímis tilkynnt að framangreindar upplýsingar hafi verið sendar. - Fjármálaeftirlitið getur bannað stofnun útibús skv. 1. mgr. ef það hefur réttmæta ástæðu til að ætla að stjórnun og fjárhagsstaða hlutaðeigandi fjármálafyrirtækis sé ekki nægilega traust.“ Tökum eftir orðalaginu um vernd viðskiptavina útibús og heimild FME til að hafna stofnun útibús! Verður þetta öllu skýrara?

Þyngra en tárum taki
Skýrsla rannsóknarnefndar Alþingis sem og skýrslur norskra og franskra sérfræðinga benda allar til þess að Landsbankinn hafi raunverulega verið ógjaldfær löngu fyrir hrun. Þessi staðreynd „týndist“ í íslenska stjórnkerfinu. „Ef til vill er samráðshópur forsætisráðuneytis, fjármálaráðuneytis, viðskiptaráðuneytis, Fjármálaeftirlits og Seðlabanka Íslands um fjármálastöðugleika og viðbúnað sem skipaður var á árunum fyrir bankahrunið eitt afdrifaríkasta dæmið um samstarf þvert á ráðuneyti, sem leið fyrir skort á skýrum skilgreiningum á hlutverki, umboði og ábyrgð,“ segir í nýrri skýrslu um endurskoðun laga um Stjórnarráðið. 
Í ljósi þess sem hér er sagt voru lög vísvitandi brotin þegar Landsbankanum var heimilað svo seint sem 29. maí árið 2008 að láta greipar sópa í Hollandi og safna þar nærri 300 milljörðum á örfáum mánuðum. Öllu vatt hér fram með vitund, vilja og samþykki íslenskra stjórnvalda. „Við borgum ekki-öflin“ skilja þetta um síðir.

(Birt í DV 15.-16. desember 2010)

Fyrir réttum 5 árum birti DV forsíðufrétt sem ekki varð skilin öðruvísi en að jólasveinninn væri ekki til. Sagt var frá því að séra Flóki Kristinsson, prestur á Hvanneyri, hefði fullyrt við 6 ára sóknarbörn sín að jólasveininn væri ekki til. 
Þessi atlaga klerksins og DV að jólasveinum lagðist ekki sérlega vel í landann. Mörgum þótti fráleitt að „rugga“ jólasveinabátnum og hrófla jólasiðahaldi þjóðarinnar. „Getur DV ekki snúið sér að því að segja satt um eitthvað sem skiptir máli.“  
Var nokkuð að því þótt DV hefði það eftir prestinum að jólasveinninn væri ekki til? Átti líka að krefjast þess af blaðinu að það sannreyndi orð hans? Þarf fjölmiðill að sannreyna það hvort Putín hegðar sér eins og Batman og Medvedev eins og Robin aðstoðarmaður hans þegar bandaríska utanríkisþjónustan heldur slíku fram?

Að  sannleika sér?
Einkennilegt að sannleikur skuli ekki vera til sem sagnorð. Af hverju er bara lygin til sem sagnorð?
Hún lýgur! Hún ... ( sann... ??)!
„Sannleikur er það sem gagnast flokknum,“ sagði Lenín eitt sinn og átti við kommúnistaflokk Sovétríkjanna. 
Hmm... Minnir þetta nokkuð á Flokkinn okkar hér á landi?
Sannleikur er það sem kemur að gagni og reynist árangursríkt sögðu bandarísku pragmatistarnir seint á nítjándu öld. (Vont að nota orðið „hentistefa“ um pragmatisma.)
Það leynist margt í þessu, bæði hjá Lenín og William James, sem fór fyrir amerísku stefnunni.
„Margt af því sem þú heldur fram kemur ekki heim og saman við staðreyndir,“ sagði nemandi með nokkrum þjósti við lærimeistara sinn, þýska heimspekinginn Georg Friedrich Hegel, í byrjun nítjándu aldar. 
„Það er verst fyrir staðreyndirnar,“ svaraði Hegel æsingarlaust. 
Verst fyrir staðreyndirnar? Ha? Ég spyr: Á að láta þetta viðgangast? Hvernig getur dagblað haldið velli ef það hefur ekki sannleikann að leiðarljósi, vegsamar staðreyndir og sannreynir atvik og gögn alla daga? Hver væri afrakstur vísindanna ef þau fylgdu ekki ströngum aðferðum við að grafa upp „sannleikann“, uppgötva, finna upp og leysa gátur tilverunnar? Á maður kannski að trúa því að sannleikurinn sé háður geðþótta og sjálftökuvaldi fína og ríka fólksins? Að sannleikurinn sé á skilmálum sigurvegaranna?
Hegel fór ekkert út af sporinu. Hann var áreiðanlega að segja nemanda sínum eitthvað um eðli staðreynda. 
Með torræðum hætti.

Alltaf verið að plata mann
Austurríska heimspekingnum Ludwig Wittgenstein var annt um sannleikann og vildi vera viss. Hann, líkt og Hegel og Lenín, var ekkert gefinn fyrir að gera flókna hluti einfalda og lagði til dæmis fram eftirfarandi dæmi:
Hugsum okkur að tveir einstaklingar sitji við borð og spili. Hugsum okkur jafnframt að spilið sé þannig úr garði gert að sá sem leikur fyrsta leikinn vinni alltaf. Meðan mönnunum tveimur er þetta ekki ljóst er um spil að ræða. En í þeirri andrá sem það rennur upp fyrir þeim hvernig í pottinn er búið hættir spilið að vera spil og verður eitthvað allt annað. Merkingarlaust rugl.
Með öðrum orðum: Vitundin um það hvernig í pottinn er búið hefur breytt veruleikanum!
Hvert fuku „staðreyndirnar“ sem gerðu spilið að spili? Hvernig getur maður komist að því hvort „vitlaust sé gefið“?
Best ég fari að skrifa skáldsögur frekar en að basla þetta sem blaðamaður. Meira að segja skáldskapurinn, uppdiktaður veruleiki rithöfundanna og leikritaskáldanna, bregður oft betri birtu á sannleikann í lífi okkar en staðreyndahjal fjölmiðlanna. Lygin á fjölum leikhússins segir sannleikann um okkur sjálf. Íslandsklukkan segir mér kannski meira um fúlan pytt bankahrunins en sannleikur fjölmiðla og sannleiksnefnda um samtíma minn?

„Það er nú dálítið afstætt“
Eigum við kannski að trúa því að sannleikurinn sé afstæður? Er það rétt að allt sé afstætt? 
Stutta svarið er, að næstum allt er afstætt. Langa svarið er, að orka er sama sem massi margfaldaður með ljóshraða í öðru veldi. 
Hver segir það? 
Það gerði Albert Einstein, höfundur afstæðiskenningarinnar. Hann var vingjarnlegur vísindamaður með úfið hár sem sagðist aðeins skilja kenningar sínar snemma á morgnana.* 
Þessu er eins farið með mig. 
Reykvíkingur stendur illa klæddur á hlaðinu á Möðrudal á miðjum vetri. Frostið er 28 stig, hann nötrar og tennurnar glamra uppi í honum. 
„Helvíti er kalt,“ segir hann við  bónda.
„Þetta er ekki neitt. Þú hefðir átt að vera hér í fyrra. Þá var kuldinn svakalegur,“ svarar bóndi.  
Hvor segir satt? Hefði Einstein bara sagt að allt sé afstætt? 
En 28 stiga frost er nú samt „helvíti kalt“. Ekki satt?

Mismunandi sannleikur
Annars er verðugt að velta fyrir sér hvort einhver munur sé á sannleika blaðamanna og vísindamanna. 
Er einhver munur? 
Stutta svarið er, að fyrir blaðamanninn gildir að vera fyrstur. Fyrir vísindamanninn gildir að hafa sannanir.
Langa svarið er, að blaðamaðurinn má hafa leynilegar heimildir fyrir því sem hann ber á borð sem sannleika. Vísindamaðurinn má ekki og getur ekki stuðst við neitt slíkt.
Blaðamaðurinn þarf að vera fljótur og má vera dálítið kærulaus. Vísindamaðurinn verður að vinna hægt og nákvæmlega. Annars fær hann aldrei Nóbelsverðlaun.
Hvað á ég að gera til að fá Pulitzerverðlaun?
Annars er forvitnilegt að skoða hvað gerist þegar blaðamaður reynir að orða niðurstöður vísindanna á mannamáli.
Vísindamaðurinn: „Rannsóknin bendir til þess að 10 prósent Íslendinga, sem orðnir eru 90 ára, eru líklegir til að deyja hálfu ári fyrr en ella ef þeir drekka meira en 4 lítra af te á sólarhring.“
Fyrirsögnin í DV: „Þú getur dáið af því að drekka te“.

Hálfsannleikur 
Og svo eru það öll máltækin sem hafa áhrif á líf okkar og ákvarðanir. Enginn veit hvort þau eru sönn eða ósönn. „Heimskur er jafnan höfuðstór“ og „oft er vit í vænum haus“ eru máltæki sem vísa hvort í sína áttina. Við hvaða sannleika á nú stúlkan að styðjast við val á maka? Fyrra eða síðara máltækið? Er ekki öruggast fyrir hana að velja karlmann með lítinn haus? 
Eða leita á náðir vísindanna.
En hvað með orðræðu stjórnmálamanna? Segja þeir sannleikann um þjóðfélagið? 
Stutta svarið er nei. 
Langa svarið er, að orðræða stjórnmálamanna hirðir lítið um sannleika og lygi. Mestu máli skiptir að halda trúverðugleika og trausti kjósenda. Þessu er eins farið og með lögfræðing útrásarvíkings sem sakaður er um að hafa rænt banka innan frá. Í dómsal heldur lögfræðingurinn ekki endilega sannleikanum á lofti heldur því sem getur orðið útrásarvíkingnum til framdráttar. Fyrir það fær hann laun.  

Sannleiksfrekjurnar
Það er ástæða til að gjalda varhuga við fólki sem telur sig hafa einkarétt á sannleikanum og þykist alltaf hafa rétt fyrir sér. Þannig leit pólski rithöfundurinn og nóbelsskáldið Czeslaw Milosz á málið. Hann skrifaði bókina „Fjötrar hugans“ skömmu eftir að hann flúði kommúnismann í föðurlandi sínu árið 1953. 
Í upphafi bókarinnar hefur Milosz yfir máltæki aldraðs gyðings frá Galisíu: „Það er mjög gott og engin ástæða til að þrátta ef einhver telur sig í fullri hreinskilni hafa 55 prósent á réttu að standa. Og ef einhver telur sig hafa 60 prósent rétt fyrir sér er það dásamlegt og guðsþakkarverð heppni. –
En hvað er að segja um þann sem hefur 75 prósent á réttu að standa? – Það er tortryggilegt að dómi viturra manna. 
Nú, en hvað um að hafa 100 prósent rétt fyrir sér?  – Sá sem kveðst hafa 100 prósent á réttu að standa er ofstækismaður, óþokki og hinn versti fantur.“  

Að vera gagnrýninn
Ég ætla að halda mig við það sem sem ég setti einu sinni á blað og stendur nú á bók: Meginmarkmið fjölmiðlunar ætti eiginlega að vera að upplýsa. Það samrýmist vel  lýðræðishugsjónum og góðum uppeldismarkmiðum. Upplýsing getur veitt mönnum ánægju og verið hin besta afþreying auk þess sem hún er talin forsenda skynsamlegrar hegðunar á markaði.
Jean Piaget, einn merkasti þróunarsálfræðingur tuttugustu aldar, heldur því fram, að mesta hætta nútímans sé fólgin í slagorðum, hópskoðunum og fullmótuðum hugsanabrautum. Með upplýsingar að vopni og nokkurri þjálfun hefur sérhver maður forsendur til þess að greina á milli þess sem unnt er að sannreyna og hins sem aldrei verður sannað. Þannig getur hann metið, andæft eða gagnrýnt og tekur ekki viðstöðulaust við því sem haldið er að honum, til dæmis í fjölmiðlum. 

Jólasveinafréttir
Get ég sagt eitthvað af viti um  jólasveinafrétt á forsíðu DV fyrir 5 árum eftir þessa yfirferð?
Eiginlega ekki. Þjóðin ræddi í nokkra daga um jólasiði sína og þörfina fyrir að lifa í blekkingu. Kannski var séra Flóki að gagnrýna verslunarhyggjuna í kringum jólin.  
En það er gott ef lesandinn, fjölmiðlanotandinn, býr yfir gagnrýnni hugsun. Með hana að vopni getur hann aukið kröfurnar sem gera á til fjölmiðlanna. 
Líka þegar þeir segja jólasveinafréttir.
Annars segir ég bara eins og skáldið Stephan G. Stephansson:

Örðug verður úrlausn hér,
illa stend að vígi.
Hálfsannleikur oftast er
óhrekjandi lygi.

 ( * Sænski rithöfundurinn og fjölmiðlamaðurinn Jonas Hallberg veitti mér góðar hugmyndir um stuttu og löngu svörin í skemmtilegri bók. )

(Áður birt í DV - 10. - 12. desemmber 2010)