Löglærðir menn eru margir hugsi yfir stjórnlögum landsins og hvernig þeim er framfylgt. Þeir eru hugsi óháð því hvort þeir fylgja ríkisstjórninni að málum, kjósi Sjálfstæðisflokkinn, styðji forsetann, KR eða Hreyfinguna.

Meðal stuðningsmanna ríkisstjórnarinnar fer þeim líka fjölgandi sem undrast veiklyndi hennar. Hún lætur innanbúðarmenn yst til vinstri í VG hrauna yfir sig. Fyrir vikið kemur hún fyrir sem veiklulegur sjúklingur með uppdráttarsýki.
Hún varð ráðvillt þegar Hæstiréttur sýndi sitt rétta andlit og eyðilagði fögur áform hennar um stjórnlagaþing með pólitískum dómi sem reyndar hefur verið hrakinn efnislega lið fyrir lið.
Ríkisstjórnin lætur Ólaf Ragnar Grímsson forseta lúskra á sér án þess að bregðast til varnar.
Ríkisstjórnin virðist njóta þess að láta lúskra á sér nú orðið. “Þetta herðir okkur, við þolum allt,” segja ráðherrarnir. “Svona er þetta bara.”

Á meðan þróast skrílræðið í landinu þar sem skrumarar taka til sín æ meira af völdum þeim sem þingmeirihlutinn og ríkisstjórnin ætti og gæti haft.
Ríkisstjórnin hefur ekki nægan vilja til valdsins og því missir hún stjórnartaumana úr höndum sér nær daglega.
Sumum finnst það gott og kalla það hið nýja lýðræði.
Réttast er að kalla þetta skrumræði.

Tökum dæmi:
Forsetinn hefur nú lýst því yfir að hann fari sjálfur með löggjafarvald í landinu ásamt þjóðinni. Honum kemur ekki lengur við 13. grein stjórnarskrárinnar um að forsetinn láti ráðherra framvæma vald sitt.  
Jóhanna og Steingrímur þora ekki að að leita til ríkislögmanns og láta löglærða ráðgjafa kanna málshöfðun gegn forsetanum. Láta reyna á valdmörkin fyrir dómi.
Það hefur aldrei verið gert.

60. grein stjórnarskrárinnar er alveg einstaklega skýr: “Dómendur skera úr öllum ágreiningi um embættistakmörk yfirvalda.” Ég vona að ríkislögmaður og ráðgjafar Jóhönnu og Steingríms skilji hvað þessi grein merkir.

Á þessari grein byggist svonefndur málskotsréttur til dómstóla. Þetta er óumdeild regla. Í henni felst að þegar upp kemur ágreiningur um valdmörk milli handhafa ríkisvalds er bæði rétt og skylt að bera slíkan ágreining undir dómstóla.

Því er það ekki gert? Eru Steingrímur og Jóhanna hrædd við Ólaf Ragnar, Útvarp Sögu, AMX eða Hall Hallsson?
Því er ekki látið reyna á það fyrir dómstólum hvort forsetinn brjóti einhver ákvæði stjórnarskrárinnar og vanræki starfskyldur sínar? Synjun hans er formlegur gjörningur sem byggist á valdi sem stjórnarskráin sýnist veita honum.
En stjórnarskráin segir einnig að forsetinn sé ábyrgðarlaus af stjórnarathöfnum. Í 11. grein segir: “Forseti lýðveldisins er ábyrgðarlaus á stjórnarathöfnum. Svo er og um þá, er störfum hans gegna. Forseti verður ekki sóttur til refsingar, nema með samþykki Alþingis.”
Er ekki skylda stjórnvalda að skjóta málinu til dómstóla? Fá það skýrt í eitt skipti fyrir öll hver hafi hvaða vald, hver beri ábyrgð og svo framvegis.

Af hverju vill ríkisstjórnin ekki láta reyna á þetta þegar tækifærið blasir við? Hvernig stendur á því að enginn gerir athugasemdir við það vald sem forsetinn virðist hafa um leið og hann telst ábyrgðarlaus? Er í lagi að menn auki völd sín án viðnáms en beri enga ábyrgð?
Rétt er að taka fram að málshöfðun stjórnvalda samkvæmt 60. grein stjórnarskrárinnar hefur ekkert með þjóðaratkvæðagreiðslur að gera og ást manna á beinu lýðræði forsetans. Slík málshöfðun snýst um öryggi þjóðarinnar gagnvart geðþótta stjórnvalda. Snýst um valdmörkin milli þings og forseta.

Vel er hugsanlegt að með synjuninni hafi forsetinn einnig bakað sér refsiábyrgð, ef dómstólar kæmust að þeirri niðurstöðu að um valdníðslu hafi verið að ræða. Þar sem ekki er ólíklegt að neitun Ólafs Ragnars geti valdið íslensku þjóðinni alvarlegu tjóni , bæði fjárhagslegu og tjóni af öðrum toga, er ennfremur hugsanlegt að ríkisstjórnin baki sér  ábyrgð samkvæmt lögum um ráðherraábyrgð ef hún lætur undir höfuð leggjast að fá úr því skorið fyrir dómstólum hvort forseti hafi þau völd sem hann hefur nú tekið sér.

Af hverju vill ríkisstjórnin, Jóhanna og Steingrímur, ekki nýta tækifærið sem við blasir til að greiða úr framangreindum flækjum og skjóta ákvörðun forsetans til dómstóla?
Allir skynsamir menn vita og skilja að þjóðin getur ekki búið við þennan rugling mikið lengur hversu mikil sem ást manna er á lýðræði og þjóðaratkvæðagreiðslum.

Var ríkisstjórnin og stjórnarmeirihlutinn á Alþingi óviðbúinn því að Ólafur Ragnar Grímsson forseti synjaði nýjum lögum um Icesave staðfestingar?
Nei segir Steingrímur J. Sigfússon. En hann var undrandi.
Jóhanna Sigurðardóttir er hugsi yfir því að Ólafur Ragnar taki meira mark á Halli Hallssyni og AMX en auknum meirihluta Alþingis.

Ólafur Ragnar upplýsti síðastliðinn sunnudag að hann hefði gert þjóðina að löggjafa. Hún hefði orðið löggjafi þegar hann vísaði Icesavesamningum í þjóðaratkvæðagreiðslu fyrir ári. Nú ætti hún rétt á að greiða atkvæði á ný um nýjan Icesavesamning.
Ólafur Ragnar var með öðrum ráðinn í því frá 5. janúar í fyrra að synja nýjum samningi staðfestingar.
Með fyrri synjuninni bjó hann sjálfur til réttlætinguna fyrir öllum síðar synjunum í sama máli.
Þetta er kölluð vítaruna. Synjun I verður forsenda synjunar II sem verður forsenda synjunar III o.s.frv.
Hvorki Steingrími og Jóhönnu né þingheimi öllum og samninganefndum Hollendinga, Breta og Íslendinga var þessi hugsun forsetans ljós.

Eru ekki líkur fyrir því að samninganefndirnar og þingið hefði hagað málatilbúnaði sínum á annan veg hefði þessi afstaða Ólafs Ragnars legið fyrir í heilt ár?
Svanur Kristjánsson prófessor fór vel yfir þennan þátt málsins á Rás 2 í gær. Hvernig Ólafur Ragnar hefði byrjað vel á grundvelli synjunarákvæðis stjórnarskrárinnar en væri nú kominn út af sporinu.

Afgreiðsla Ólafs Ragnars einkennist nú af geðþótta.
Hann kveðst ekki taka afstöðu til almannahags eða efni samningsins en hugi fyrst og fremst að lýðræði og almenningsáliti Halls Hallsonar og AMX og að rétt sé að færa kjósendum það vald sem þeir færðu honum eitt sinn í almennum forsetakosningum. Nú kallar hann kjósendur löggjafa ásamt Alþingi. Það er vitanlega bull. Hann er sjálfur þjóðkjörinn og hefur þetta vald ásamt Alþingi þótt stjórnarskráin telji að valdi hans fylgi engin ábyrgð.
Hann er ábyrgðarlaus samkvæmt stjórnarskránni ólíkt ráðherrum. Sem er furðulegt því heilbrigð skynsemi og almenn grundvallarhugsun um stjórnmál og stjórnskipan gerir hvarvetna ráð fyrir að vald og ábyrgð haldist í hendur. Og verði að haldast í hendur.

Þetta með geðþóttann.
Ólafur Ragnar studdi ákvörðun sína með tilvísan í þrennt og bar fyrir sig að ekki ríkti nauðsynleg sátt um málið. Orðrétt sagði hann:
“Í fyrsta lagi hlutu tillögur um þjóðaratkvæðagreiðslu verulegt fylgi á Alþingi, tæplega helmingur þingmanna úr fjórum stjórnmálaflokkum greiddi þeim atkvæði.
Í öðru lagi hafa rúmlega 40.000 kjósendur formlega óskað eftir að þjóðaratkvæðagreiðsla fari fram um hið nýja frumvarp eða um fimmtungur kosningabærra manna.
Í þriðja lagi benda skoðanakannanir til að meirihluti þjóðarinnar vilji að hún komi að endanlegri afgreiðslu málsins.”

Þannig voru rök Ólafs Ragnars.
Mjög einfalt er að snúa þeim á annan veg.

Í fyrsta lagi var tillaga um þjóðaratkvæðagreiðslu felld á Alþingi með einföldum meirihluta sem er grundvallarregla lýðræðisins. Þá reglu þekkir Ólafur Ragnar vel enda hafði hún oft orðið málum hans til framdráttar er hann var ráðherra og þingmaður eða í öðru stjórnmálastarfi á árum áður.
Við þetta má bæta að sú óvenjulega samstaða náðist um málið á Alþingi að 70 prósent þingmanna úr þremur stærstu flokkunum studdu núverandi samning þegar hann var afgreiddur á Alþingi.
Í öðru lagi eru engar reglur til um meðferð undirskriftalista eða lögmætar aðferðir til að prófa gildi þeirra og áreiðanleika. Umræddur undirskriftalisti var umdeildur og það var algerlega háð geðþótta Ólafs Ragnar sjálfs hvort taka ætti mark á honum.
Í þriðja lagi er varla sú gjá milli þjóðar og þings nú sem Ólafur Ragnar notaði sem rök fyrir því að synja fjölmiðlalögum staðfestingar árið 2004. Þá voru um 80 prósent hlynnt því að bera fjölmiðlalögin undir þjóðina. Þingið felldi auk þess tillögu um þjóðaratkvæðagreiðslu um nýjan Icesavesamning með einföldum meirihluta. Nýjasta skoðanakönnunin sýnir meira að segja að meirihluti þjóðarinnar ætli að samþykkja Icesavesamninginn nýja líkt og 70 prósent þingmanna höfðu gert.

Ólafur Ragnar reynir enn að halda á lofti þeim rökum að hann láti sig aðeins lýðræðið og vald kjósenda varða án þess að taka afstöðu til efni málsins. Hann segist hlutsta eftir almenningsálitinu en ekki eftir almannahagsmunum.
Fari allt á versta veg, Icesave verði hafnað í þjóðaratkvæðagreiðslu og kröfur Hollendinga og Breta falli með 1.200 milljarða króna þunga á þjóðina í réttarsölum, er hægt að kalla ráðherrana til ábyrgðar. Gefa þeim vanrækslusyndir að sök og að hafa valdið þjóðinni stórfelldum skaða með athöfnum sínum eða athafnaleysi.

Ekki er hægt að kalla Ólaf Ragnar forseta til ábyrgðar.

Vegna þess að samkvæmt stjórnarskránni er hann ábyrgðarlaus.

Ólafur Ragnar fer með vald án ábyrgðar.

Vald án ábyrgðar var sá sjúkdómur sem hrjáði gamla Ísland og kom því á vonarvöl.

Kjósendur í landinu eru um 230 þúsund.
40 þúsund hafa skrifað nafn sitt á lista á vefnum þar sem forseti Íslands er hvattur til að skjóta Icesavelögunum í dóm þjóðarinnar.

190 þúsund hafa ekki hvatt forsetann til þess.

Til umhugsunar fyrir forsetann sem ætlar að hugsa málið í nokkra daga.

Jón Bjarnason sjávarútvegsráðherra ætti ekki að blanda saman mismunandi og ólíkum úrlausnarefnum í sjávarútvegi sem hann þarf að glíma við. Eitt brýnt verkefni stendur öðrum ofar en það er að vinda ofan af kvalafullum og áralöngum deilum um gjafakvótakerfið og skapa sátt um veiði- eða auðlindagjald. 
Að sönnu er fyrningarleiðin eða markaðsleiðin róttæk, en hún felst í því að ríkið innleysi veiðiheimildirnar á löngum tíma að verulegu eða öllu leyti og leigi út eftir settum reglum. 
Eins og bent hefur verið á í DV með dæmum frá Noregi þurfa hvorki bankar né útvegsmenn að óttast að aðgangur að lánsfé eða tryggingar á móti lánsfé fyrir sjávarútveginn þverri við þetta. Bankarnir finna sér alltaf hæfilegar tryggingar hvert svo sem kerfið er. Þeir hirða meira um rekstrargrundvöll fyrirtækjanna og því er nauðsynlegt að binda nýtingarréttinn við allmörg ár, jafnvel 20 ár eins og gert er í Noregi. Verðugt er að hafa í huga orð Þorsteins Más Baldvinssonar Samherjaforstjóra sem sagði í viðtali við DV á dögunum að bankarnir hirtu mest um það hversu vænlegur reksturinn væri og hvernig stjórnendateymi fyrirtækjanna væri samsett þegar þeir lánuðu fé. 

Fyrning að hluta
Forhert sérhagsmunavarsla stórútgerðarinnar með fulltingi Sjálfstæðisflokksins og Framsóknarflokksins er dauðadæmd. Sjálfstæðisflokkurinn er með það á vörunum, þegar þingmenn flokksins eru spurðir, að þeir vilji „að sjálfsögðu“ setja ákvæði í stjórnarskrá um þjóðareign á náttúrulegum auðlindum, þar á meðal auðlindum sjávar. Margir gera reyndar lítið úr slíkum bollaleggingum og benda á að lög um stjórn fiskveiða tryggi þjóðareign á auðlindinni og hafi lengi gert. 
Skammt er þess að bíða að sérhagsmunavarsla Sjálfstæðisflokksins og Framsóknarflokksins víki fyrir sjónarmiðum þar sem almanna- og þjóðarhagur verður í fyrirrúmi. Þar vakir spurningin um það hvernig rentunni af auðlindinni er skipt. Rétt er að staldra ögn við hugmyndir Rögnvalds Hannessonar auðlindaprófessors við Verslunarháskólann í Björgvin í Noregi. Hann telur eðlilegt og sjálfsagt að ríkið leysi til sín til dæmis 5 prósent af kvótanum ár hvert. Útgerðin haldi ávallt 95 prósentum óröskuðum samkvæmt hlutdeildarkerfi og samningi um nýtingarrétt til dæmis í 20 ár. Samningaleiðin, sem starfshópur sjávarútvegsráðherra sameinaðist um seint á síðasta ári, gefur ríkinu færi á að innleysa allt að 20 prósent en útgerðin haldi 80 prósentum óhögguðum.
 
Hæfilegt auðlindagjald
Rögnvaldur kallar þá upphæð, sem útgerðarmenn greiða fyrir leigukvóta ríkisins, veiðigjald eða auðlindagjald hvort heldur það byggist á 5 eða 10 prósentum. Í þessu felst ákveðinn galdur. Setjum sem svo að heildarúthlutun á þorski sé 200 þúsund tonn á ári. Fyrrtæki A er með eins prósents hlutdeild, eða 2.000 tonn. Nú ákveður ríkið að innleysa 10 prósent og fær þá fyrirtæki A aðeins 1.800 tonn í sinn hlut og verður að leigja 200 tonn til að halda eins prósents hlutdeild sem fyrr. Frá fyrirtækinu rynnu 20 milljónir króna í ríkissjóð í formi leigugjalds eða veiðigjalds ef ríkið leigði út kílóið af þorski á 100 krónur, en 10 milljónir króna ef kílóið yrði leigt á 50 krónur. Heildartekjur af auðlindinni yrðu 10 til 20 milljarðar króna. Sanngjarnt leiguverð er nánast hægt að reikna út. 
Sá sem kýs að endurleigja ekki af ríkinu gefur öðrum færi. Mæti fyrirtæki A til leiks með sín 1.800 tonn á ári síðar og úthlutunin er áfram 200 þúsund tonn hefur hlutdeild félagsins minnkað í heildarkvótanum. Aftur tæki ríkið 10 prósent (eða 5 prósent) og færi þá kvóti fyrirtækis A niður í 1.620 tonn. Allt getur þetta hreyfst til þegar ákveðinn er heildarkvóti hverju sinni.

Margar flugur í einu höggi
Kosturinn við þetta er sá að ríkið gæti haft temprandi áhrif á leigukvótaverð sem gæfi um leið nýliðum eða hagkvæmum smábátaútgerðum færi á að bjóða í þann kvóta sem ríkið hefur til ráðstöfunar. Aðferðin er til þess fallin að gera margt í senn: Innheimta hæfilegt auðlindagjald, tempra verð á leigukvóta á markaði, auðvelda aðgang að meðaflategundum, gefa nýliðum aukið færi á aðgangi að auðlindinni sem og arðvænlegum útgerðum sem venjulega byrja smátt. 
Hugmyndin virðist framkvæmanleg og sæmilega réttlát þar sem í henni er innbyggður hvati til þess að endurleigja kvótann af ríkinu á jafnréttisgrundvelli. Vel má vera að byggðir nálægt góðum fiskimiðum njóti einnig sjálfkrafa góðs af þessu fyrirkomulagi.

(Birt í DV 16. febrúar 2011) 

Amagerbankinn, níundi stærsti banki Danmerkur, er gjaldþrota. Hugsanlega þurfa danskir þegnar að bera hundrað  milljarða króna tap vegna þessa.
Fyrir réttu ári ákvað Swedbankinn í Svíþjóð, fyrstur sænskra banka, að stöðva bónusgreiðslur til yfirmanna. Ástæðan var 170 milljarða króna tap bankans árið 2009. Við slíkar kringumstæður þótti eigendum bankans dálítið ögrandi að útdeila ofurlaunum og bónusum til yfirmanna. Michael Wolf bankastjóri hafði verið annarrar skoðunar en reyndi að halda andlitinu þegar hann sagði blaðamönnum að ákvörðunin yrði áreiðalega til þess að auka traust og tiltrú almennings til bankans. 
En á meðan bankastjórinn talaði við fjölmiðla voru fúlir og sármóðgaðir yfirmenn bankans þegar búnir að hafa samband við aðra banka og bjóða þeim þjónustu sína. Gegn vænum bónusgreiðslum vitanlega. 
Í engri grein er að finna jafn sjálfbirgingslega yfirmenn, bólgna af sjálfstrausti, og í fjármálageiranum. Hvergi er græðgi og ágirnd ræktuð af annarri eins alúð. Venjulegir Íslendingar þekkja einkennin og kunna að lesa skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis. 100 milljóna króna kaupréttur. 12 milljóna króna mánaðarlaun. 300 milljóna króna starfslokasamningur. Hlutabréfakaup í banka með fyrirfram gefnum hagnaði. Mörg hundruð milljóna króna lífeyrisgreiðslur. 

Hyldýpisgjáin
Þessi háu laun eru út af fyrir sig merkilegt fyrirbæri. Þau eru eins og slitin úr tengslum við kröfuna um 200 þúsunda króna lágmarkslaun á mánuði sem samtök launamanna fara fram á. Eftir á að hyggja er það eins og óraunveruleg martröð að hugsa til þess tíma þegar millistjórnendur íslenskra smábanka voru komnir með hærri árstekjur en æðstu yfirmenn stórfyrirtækja milljónaþjóða. Þegar grannt er skoðað er ekki eins og bankastarfsemi sé mjög flókið og erfitt verkefni. Að skera upp höfðuð á sjúklingi og fjarlægja æxli er erfitt og flókið verkefni sem krefst mikillar menntunar og þjálfunar. Skurðlæknir er sennilega ekkert ofhaldinn með 1 til 1,5 milljónir króna á mánuði. 
Það er einnig erfitt að stjórna sinfóníuhljómsveit og krefst langrar þjálfunar og undirbúnings. En nánast með því að ýta á einn takka tölvunnar er unnt að ganga frá hlutabréfakaupum fyrir viðskiptavini banka. Eins og sænskur bankastjóri útskýrði eitt sinn fyrir blaðamanninum og ritstjóranum Bengt Ericsson: „Þú finnur hlutabréfið og kallar fram kaup- og sölugengi á skjáinn. Þú ferð miðja vegu milli kaupgengisins og sölugengisins og ýtir svo á takkann. Það er leitun að einfaldari vinnu.“ Sagði bankastjórinn við blaðamanninn sænska sem skrifað hefur ágæta bók um nýju yfirstéttina þar í landi.

Hvaðan kom þessi græðgi?
Þegar lánsfjárkreppan skall á Svíum haustið 2008 líkt og hér, höfðu sænskir bankamenn lært sína lexíu frá bankakreppunni í byrjun tíunda áratugarins. Sænski seðlabankinn ákvað að setja 22 þúsund milljarða króna í þrautavarasjóð fyrir bankana. Seðlabankinn setti eitt skilyrði fyrir láni úr sjóðnum: að bónusgreiðslur til bankastjóra og annarra yfirmanna yrðu afnumdar. 
Hvaðan kom þessi græðgi?  Hvernig verður til sú hyldýpisgjá sem markast annars vegar af launum á bilinu 200 til 600 þúsund króna og hins vegar 15 milljóna króna bankalaunum á mánuði?  Ofurlaunagreiðslur af þessum toga bera vott um hroka, yfirlæti og forherðingu innan tiltekins hóps sem hættir að stunda sjálfsgagnrýni. Innan hópsins strjúka menn hverjir öðrum meðhárs í von um enn hærri greiðslur. Eða í það minnsta til þess að missa ekki þau ofurlaun sem þegar eru greidd. Innan hópsins myndast ákveðið viðhorf til umhverfisins. „Við, hin útvöldu“ og „þið, sauðsvartur almúginn“. Allir hafa tilhneigingu til að réttlæta tilveru sína og enginn lætur forréttindi af hendi átakalaust. Tiltekin gildi eru í hávegum höfð innan hópsins; að nota hvert tækifæri til að auðgast jafnvel þótt starfsemin gangi illa og að gagnrýna aldrei aðra í klúbbnum. Óbreyttir starfsmenn eiga að sýna yfirmönnum hollustu, skilyrðislaust, en innan ofurlaunahópsins sýna menn aðeins hver öðrum hollustu. Og gagnrýna aldrei neinn. 
Því skyldi almenningur hafa tiltrú til helstu stofnana samfélagsins þegar svona er í pottinn búið en bankarnir fallnir og heilt samfélag í rúst? Því skyldi almenningur treysta stjórnmálamönnum eða dómstólum? Hvernig stendur á því að bankarnir þurfa nú að verja háum fjárhæðum í auglýsingar til þess að sannfæra almenning um að þeir ætli að bera samfélagslega ábyrgð?
Liggur svarið ekki í augum uppi. 

(Birt í DV 9.10. febrúar 2011)