Upplýsing er eitt meginhlutverk fjölmiðla. Enda samrýmist það vel viðteknum lýðræðishugsjónum. Upplýsing er talin forsenda skynsamlegrar hegðunar á markaði og eykur lýðræðisvitund.
Þannig eru fjölmiðlar –  eða ættu að vera – menntandi afl jafnframt því að skemmta fólki og vera valkostur til afþreyingar. 

Jean Piaget, einn merkasti þekkingar- og þróunarsálfræðingur síðustu aldar, heldur því fram, að eitt helsta markmið menntunar sé að rækta eða móta gagnrýna hugsun, sem leiti eftir sönnunum og taki ekki viðstöðulaust við öllu sem henni er rétt. Með menntun megi skapa einstaklinga sem færir eru um að gera nýja hluti, en endurtaki ekki aðeins það sem aðrir hafa áður gert. Menntun á þannig að dómi Piagets að móta skapandi einstaklinga sem finna upp og uppgötva.   „Mesta hætta nútímans er fólgin í slagorðum, hópskoðunum og fullmatreiddum hugsanabrautum. Sérhver maður verður að geta andæft eða gagnrýnt sem einstaklingur og kunna að skilja milli þess sem unnt er að sanna og hins sem aldrei verður sannað.“
Auðvelt er að heimfæra þessi orð upp á fjölmiðla og gera þau að faglegu markmiði blaða- og fréttamanna og raunar allra sem starfa í fjölmiðlum.

Valdið yfir sálunum
Áhugi valdamanna í stjórnmálum og viðskiptum á fjölmiðlum er eðlilegur og umræðan um eignarhald á fjölmiðlum á rætur í þeim áhuga.  Enda hafa þeir löngum talið að fjölmiðlar geti haft afgerandi áhrif á skoðanamyndun og séu því um leið tæki til að hafa taumhald á fjöldanum og stýra neyslu hans. 
Ég ætla hér að taka dæmi um þetta sem ég hef áður fjallað um. Ég geri það vegna þess að ég deili áhyggjum með þeim sem telja að ný samskiptaform og nýjir hættir á því að dreifa upplýsingum á netinu hafi ekki fylgt  þeim göfugu markmiðum sem orðuð eru hér að framan.  Öðru nær. Ég gæti bent á nýlega grein Andra Snæs Magnasonar um „Heimsendi í nánd“ í Fréttablaðinu (sjá visir.is).  Andri Snær  bendir á hvernig  samskiptin á vefnum virðast fela í sér æ meiri kvenfyrirlitningu, en sú þróun er að sínu leyti tengt klámvæðingunni sem grúfir yfir netheimum.

Infotainment
Ég gæti nefnt hnignun rannsóknarblaðamennsku og óheillavænlega þróun þar sem slúður, staðreyndir og afþreying rennur saman í eitt á vefnum: „Information“  og  „entertainment“ rennur saman í „Infotainment“. Sannleikur verður „sannlíki“.  Við, sem vinnum á íslenskum fjölmiðlum, sjáum afar skýrt, hvernig vefteljararnir tifa ótt og títt þegar birt er slúður, einkum ef innihald þess hefur sigið niður eftir mannslíkamanum, helst niður fyrir belti. Ofbeldið halar einnig inn tíð innlit sem áður. Þessar nákvæmu upplýsingar, sem berast með svo miklum hraða, hafa vitanlega sín áhrif; samkeppnin eykst um  fjöldann sem  ver sífellt lengri tíma á vefnum. 

Dæmi  mitt er svona:
Fyrir um tveimur árum risu margir upp gegn niðurlægjandi fréttum um frægar konur á visir.is. „Stinnar júllur - myndir“ , „Lafandi Lohan“, „Appelsínu-Witherspoon“ og „Skvapkennda-Drew“.
Umfjöllunin af þessum toga ekki aðeins niðurlægjandi heldur er hún einnig kúgandi.
Rökin eru þessi:
Tyra Banks, stjórnandi „Americas Next Top Model”, er  iðin við að segja grátandi stúlkum til syndanna. Sýna þeim fram á í beinni útsendingu hvernig þær ná ekki máli, séu of venjulegar, séu „ekki neitt“ og verði ekki neitt.  Eins er þessu farið með aðra raunveruleikaþætti. Venjulegt fólk er niðurlægt ef það gerir mistök, hefur ekki nægjanlegan styrk, nægilega gott útlit og svo framvegis. 

Þegar deilur hófust um þýska útgáfu þáttarins var harðneskja stjórnandans  og „töffaraskapurinn“ eitthvað mildaður í samanburðinum við Tyru. Hið merkilega gerðist að mjög dró þá úr vinsældum þáttarins. Áhorfendur vildu fá eitthvað afgerandi og  krassandi. Eitthvað niðurlægjandi: „Beygjum fólk í duftið í beinni. Horfum á það grenja.“ 
Þeir sem vinna á fjölmiðlunum vita að spurn er eftir efni sem þessu. Þeir sem stýra vefmiðlunum vita þetta ekkert síður. Leita fjölmiðlar ekki eftir lægsta samnefnara athyglinnar og peninganna?
Hvernig er þessi siðblindi ofstopi samtímans til kominn? Gegnir hann einhverju hlutverki í nútímanum? Er þetta aðeins partur af því að einkalíf er á undanhaldi? Allt er opinbert og fyrir allra augum en um leið ópersónulegt? 
Sterk rök hníga að því að þarna sé á ferðinni enn ein nýjung nútímasamfélagsins til þess að hafa taumhald á fjöldanum. Kúga hann til hlýðni við yfirvald.  Boðskapurninn er þá sá að til þess að þroska sjálfsvitundina, verða sjálfstæður og þroskaður einstaklingur,  sem nýtur mannlegrar virðingar og reisnar, þurfi menn að komast í gegn um nálaraugað. 
Raunveruleikaþættirnir vinna þannig gegn sjálfsstyrkingu fjöldans, einkum ungmenna: Beygðu þig undir reglur verslunarhyggjunnar um útlit þitt, kynlíf, lífstíl og væntingar. Gráttu ella í beinni og kysstu tær útsendara verslunarhyggjunnar, þáttastjórnendanna, áður en þú gengur af sviðinu beigður og niðurlægður og hverfur inn í fjöldann. Þar munt þú týnast fyrir fullt og allt. Þar verður þú eins og grár fjöldinn: formlaus, án einstaklingseðlis, án sjálfstjáningar, kúgaður af yfirvaldi nútímasamfélagsins. Hinum  nýju tyftunarmeisturum samtímans á skjánum.

Taumhaldið
Frá því auðsveipni var innprentuð almúgafólki á miðöldum með svipunni og börnum með kennarapriki hefur taumhaldið og undirokunin tekið á sig nýtt form. Í stað líkamlegs ofbeldis kemur niðurlægingin í beinni. Skömmustukenndin er ræktuð og stríðalin í raunveruleika- og hæfileikaþáttum. Svipuhöggin dynja á sjónvarpsheimilunum í formi niðurlægingar á skjánum. Grátur og gnístran tanna. Á miðöldum var almúginn hvattur til þess að horfa á aftökur sér til skemmtunar og afþreyingar.   Bað fjöldinn ekki líka um eitthvað krassandi þegar þrælum var kastað fyrir ljón á leikvöngum Rómarveldis? 
Krassandi aftökur nútímans fara fram í raunveruleika- og stjörnuleitarþáttum samtímans. Raunveruleg áhrif þeirra liggja í því að þeir sýna almúgafólki að þýðingarlaust er að rísa gegn valdinu. Til þess að njóta sjálfstjáningar og þar með áhrifa og virðingar skalt þú standast próf verslunarhyggjunnar á skjánum. Í beinni! Annars ertu glataður, grátandi, kúgaður og fullur skömmustukenndar. Formlaus og sviptur möguleikum til sjálfsstjórnar.
 
Sjálfseyðing
Þegar almenningur fær tækifæri til að taka upplýsinguna og miðlunina í eigin hendur  á netinu er að sjá sem ein fyrsta áþreifanlega afleiðingin af slíkri byltingu sé fíkn í æ öfgakenndari texta, hljóð og myndir sem höfða til lægstu hvata. Þetta efni er jafnframt snautt af öllum menntandi eigindum sem gera einstaklinginn að betri, hæfari, gagnrýnni og sjálfstæðari einstaklingi.

Mesta andstaðan  við
samninga um Icesave er í Framsóknarflokkum.

Mesti stuðningurinn við forseta Íslands er í
Framsóknarflokknum.

Minnihluti í öllum flokkum, nema Framsóknarflokknum,  styður krónuna sem framtíðargjaldmiðil.

Minnsta fylgið er við Framsóknarflokkinn meðal gömlu
flokkanna fjögurra.

Siv Friðleifsdóttir ætlar að samþykkja Icesave í
þjóðaratkvæðagreiðslu. Fleiri þingmenn flokksins munu gera það og fara gegn
formanni sínum.

Þrír af níu þingmönnum flokksins fylgja stjórnarliðum í
ESB-málum.

Framsóknarflokkurinn heldur miðjstórnarfund næstkomandi
laugardag.

Þar verður ákveðið hvenær flokksþingið verður haldið, hið
fyrsta frá því Sigmundur Davíð Gunnlaugsson varð formaður flokksins.

Fróðlegt verður að fylgjast með því hvort Sigmundi Davíð tekst að sameina hjörðina og leysa tilvistarvanda flokksins.

Kannski vissara fyrir hann að halda flokksþingið áður en gengið verður til þjóðaratkvæðagreiðslu um Icesave.

“Forsetinn ætla að gelda Alþingi Íslendinga og þingmeirihlutinn hefur ekki bein í nefninu til að gelda sýndarmennskuæfingar forsetans.”
Þannig tekur Þorsteinn Pálsson fyrrverandi forsætisráðherra til orða af kögunarhóli sínum í Fréttablaðinu í dag.
Með sínu orðalagi tekur hann undir það sem ég hef sagt hér áður í bloggi mínu um synjun forsetans á Icesavelögunum og lýsir viðbrögð forystumanna ríkisstjórnarinnar “merglaus”.

“Það sem forseti gerir er að hafna tillögu frá ráðherra um staðfestingu á lögum.Að formi og efni felst í því pólitíks andstaða við lögin og vantraust á dómgreind ráðherrans (Steingríms J. Sigfússonar) og þess meiri hluta sem að baki honum stendur.”

Þorsteinn segir að ákvörðun Ólafs Ragnars forseta hafi ekki aðeins beinst gegn ábyrgri meðferð Alþingis á Icesavemálinu og þar með vitanlega þingmeirihlutans. “Ákvörðun forsetans beinist því einnig gegn Sjálfstæðisflokknum. Hún lýsir vanþóknun forsetans og óvirðingu gagnvart ábyrgum og málefnalegum vinnubrögðum á Alþingi.”

Pólitískt mat ríkisstjórnarinnar virðist hafa ráðið því að viðbrögð hennar við synjun forsetans voru “merglaus”.
Þorsteinn nefnir tvennskonar ráð gegn “sýndarmennskuæfingum” forsetans: Annað ráðið hefði verið að taka málið fyrir í ríkisráði; þar hefði mátt koma vitinu fyrir hann, sýna honum aðhald. (Hér verður að fylgja sögunni að Þorsteinn telur það misskilning að beint lýðræði sé betra en fulltrúalýðræði. Lesendur verða að hafa þetta í huga ef þeim er misboðið fyrir hönd beina lýðræðisins og forsetans.)
Hitt ráðið er snúið segir Þorsteinn, að ríkisstjórnin segi af sér og hóti afsögn ef málið fellur í þjóðaratkvæðagreiðslu.
Þriðja ráðið nefnir Þorsteinn ekki. Það felst í því að beita 60. grein stjórnarskrárinnar og fara í skjóli hennar fram með mál þar sem forsetinn yrði sakaður um að virða ekki valdmörk samkvæmt stjórnarskrá (má vera formlega eða efnislega eða jafnvel hvort tveggja). Í umræddri grein segir að dómendur skeri úr öllum ágreiningi um embættistakmörk yfirvalda.
Ríkir ekki ágreiningur um valdmörk Alþingis og forsetans? Nei, ekki er hægt að lesa það úr viðbrögðum ríkisstjórnarinnar og Alþingis sem eru "merglaus" að mati Þorsteins.

Fyrir fáeinum dögum skrifaði ég eftirfarandi um þessa leið eftir að hafa rætt við lögfróða menn:
“Hvaða staða kemur upp ef því yrði haldið fram í kærumáli fyrir héraðsdómi að forseti hafi farið út fyrir valdsvið sitt með því að neita að undirrita Icesavelög?
Dómurinn gæti tekið málið fyrir efnislega og þeirri niðurstöðu yrði áreiðanlega vísað til Hæstaréttar. Dómurinn gæti líka vísað málinu frá. Sú niðurstaða er einnig kæranleg til  Hæstaréttar sem þá yrði að axla ábyrgðina á málinu, hver sem niðurstaðan yrði.
Ef þetta yrði gert gerbreytist hin réttarlega staða frá því að vera sjálftaka forseta á valdi, í það að vera sæmilega lögformlegt ástand þar sem dómstólar hefðu sagt sitt. Ríkisstjórnin gæti með þessu varið sig ábyrgð án þess að taka nokkra áhættu.”

Eftir er að sjá hvað yrði um Icesavelögin á meðan málaferlum stæði. Líklegt er að þjóðaratkvæðagreiðslu yrði frestað og lögin stæðu á meðan.
Hvað sem öðru líður og hvað sem segja má um Icesave, beint lýðræði eða fulltrúalýðræði o.s.frv. er óþolandi að ekki skuli vera hægt að knýja fram dóm í alvarlegri stjórnlagakreppu. Sá bolti er einnig í höndum ríkisstjórnarinnar.
En hvað gerist ef vantar bæði merg og blóð?

Núverandi ríkisstjórn hefur fögur áform um að stemma stigu við spillingu, bæta stjórnsýslu, draga úr pólitískum ráðningum og embættisveitingum, uppræta gamaldags kjördæmapot,  fyrirgreiðslupólitík og klíkuskap – siðvæða opinbera starfsemi ef svo má segja.

Þess vegna hlýtur niðurstaða Ríkisendurskoðunar í Árbótarmálinu að vera þessari sömu ríkisstjórn – og þó einkum Steingrími J. Sigfússyni fjármálaráðherra -  þungbær.
Hann og Árni Páll Árnason þáverandi félagsmálaráðherra réðu þeirri endanlegu ákvörðun að eigendum meðferðarheimilsins Árbótar voru greiddar 30 milljónir króna í einhvers konar bætur þegar samningi þess við Barnaverndarstofu var rift.
Niðurstaða Ríkisendurskoðunar er áfellisdómur yfir ráðherrunum. Engin lagaskylda knúði ráðherrana til að ljúka málinu með 30 milljónum króna úr vösum skattborgara. Engar málefnalegar röksemdir voru lagðar til grundvallar að mati Ríkisendurskoðunar, sem taldi uppsagnarákvæði samningsins ótvírætt.  “Að mati Ríkisendurskoðunar er þetta ákvæði í alla staði ótvírætt.”

Barnaverndarstofa hafði haldið því fram að Árbótarhjónin hefðu af framlagi ríkisins greitt sjálfum sér tugi milljóna króna í leigutekjur sem vel hefðu átt að duga til að greiða niður áhvílandi skuldir. Þetta er einnig mat Ríkisendurskoðunar. “Af þessum samanburði virðist mega ráða að engin málefnaleg rök hafi legið fyrir því að greiða Árbótarheimilinu sérstaklega vegna skulda eða annars kostnaðar sem rekja mátti til endurbóta eða uppbyggingar á staðnum,” segir í skýrslu Ríkisendurskoðunar.
Orðalag Ríkisendurskoðunar er eftirtektarvert, enda er texti, sem frá henni kemur, oft embættislegur, jafnvel diplómatískur. Í greinargerð Ríkisendurskoðunar er talað um að velferðarráðuneytið og Barnaverndarstofa verði að “sporna gegn óeðlilegum afskiptum utanaðkomandi aðila, jafnt stjórnmálamanna sem annarra, að lausn mála. Slík afskipti grafa undan faglegum vinnubrögðum og draga úr tiltrú almennings á stjórnsýslunni.”
Þetta eru í raun og veru þung orð.

Sjónarmið Barnaverndarstofu urðu undir, en staðbundin fyrirgreiðslupólitík hafði vinninginn í þessu máli. Betur að þessi skýrsla hefði komið áður en fjáraukalög voru samþykkt með 18 milljóna króna greiðslu á eftirstöðvum 30 milljóna króna til Árbótarhjónanna.

Ég læt lesendum eftir að dæma sjálfir, en eftirfarandi sagði fjármálaráðherra um málið á Alþingi 22. nóvember síðastliðinn:

“…augljóst var að ekki var annað hægt en að ljúka málinu með einhverjum samningi og koma til móts við rekstraraðilana vegna þess kostnaðar sem þeir sátu uppi með. Ég tel að eðlilega hafi verið unnið að þessu máli á allan hátt og í samræmi við lögheimildir og góða stjórnsýsluvenju.”

Og síðar sagði Steingrímur:

“Tölvupóstur sá sem ég ritaði í janúarmánuði (2010) var hins vegar vegna þess að við höfðum áhyggjur af því í fjármálaráðuneytinu að ef illa tækist til í þessu máli gæti orðið um stóraukinn viðbótarkostnað að ræða sem við vildum þá sjá fagleg rök fyrir áður en lengra væri gengið. Er það ekki það sem þetta snýst um, að gæta hagsmuna ríkisins í svona málum? Ég hélt það.”

Sem sagt: Þvert gegn því sem lesa má úr orðum fjármálaráðherra, sem síðar mælti fyrir 30 milljóna króna uppgjörinu í fjáraukalögum, var að mati Ríkisendurskoðunar hvorki lagaskylda til greiðslunnar né heldur voru málefnaleg rök lögð til grundvallar.  





.

Margir löglærðir menn, sem ég hef rætt við undanfarna daga,  telja að formlega sé ekkert við þá ákvörðun forseta Íslands að athuga að synja Icesavelögunum staðfestingar. Stjórnarskráin bindi ekki hendur hans eða takmarki hann á nokkurn hátt.
En jafnvel þeir löglærðu menn, sem svona líta á málin, eru á báðum áttum um forsendur þær sem forsetinn notar til að rökstyðja ákvarðanir sínar. Í raun er nú orðið ljóst að forsetinn notar hvaða rök sem vera skal að eigin geðþótta. Stundum um efni málsins, stundum um meintan vilja þjóðarinnar og svo framvegis.
Þetta er vitanlega ekki boðlegt.

Þá vaknar spurningin hvort unnt sé að láta reyna á valdmörk forsetaembættisins fyrir dómstólum. Slíkt hefur aldrei verið reynt þótt 60. grein stjórnarskrárinnar  segi ótvírætt að dómendur skeri úr öllum ágreiningi um embættistakmörk yfirvalda.
 
Þrautreyndur lögspekingur, sem vill síður blanda sér í ofstækisskrifin hér á vefnum,  telur að menn verði að hafa sérstakra hagsmuna að gæta til að fara með mál gegn forsetanum fyrir dóm. Beinlínis þurfi að hafa verið brotið á rétti viðkomandi. Þessi sami lögvitringur telur fljótt á litið að það mundi geiga ef til dæmis forsætis- eða fjármálaráðherra höfðaði mál um valdmörk forsetans. Kærandinn yrði að hafa sértækra hagsmuna að gæta.
Ýmsar ákvarðanir forsetans verða ekki bornar undir dómstóla og þetta er ein þeirra, segir mér þessi ónefndi lögspekingur og bætir við, að ekki verði séð að með neinum rökum sé hægt að halda fram að forsetinn hafi farið út fyrir valdsvið sitt NEMA menn séu þeirrar skoðunar að hann hafi hreinlega ekki þetta vald.

Honum finnst jafnframt greinin um ábyrgðarleysi forsetans (gr. 11) tímaskekkja, því vitanlega taki forsetinn stórpólitíska ákvörðun í hvert skipti sem hann fer gegn meirihlutavilja Alþingis. “Forsetinn tekur ákvörðun einn og óstuddur en hann á að meta ástæður og skoða almannahagsmuni. Ég er algerlega ósammála þessum skilningi forsetans að hann sé milliliður eða dyravörður. Það er röng túlkun á stjórnarskránni.”
Þessi skilningur lögspekingsins er sannfærandi þegar litið er til þess að synjunarvald forsetans á uppruna að rekja til synjunarvalds konungs sem var algert. Á nítjándu öld hafði konungur enga möguleika eða leiðir til þess að slá mati á almenningsálit, vilja þjóðar o.s.frv. og studdist því við efni málsins og eigin sannfæringu. Við gætum líka kallað það “eigin geðþótta”.

Annar löglærður maður, sem ég hef rætt við (og kýs að halda sér utan við skítkast í bloggheimum), telur sjálfsagt og einboðið að Steingrímur J. Sigfússon og Jóhanna Sigurðardóttir höfði mál gegn forsetanum til að fá valdmörkin á hreint. Slíkt mál yrði ekki höfðað til refsingar enda verður forsetinn ekki sóttur til refsingar nema með samþykki Alþingis.

Hvaða staða kemur upp ef því yrði haldið fram í kærumáli fyrir héraðsdómi að forseti hafi farið út fyrir valdsvið sitt með því að neita að undirrita Icesavelög?
Dómurinn gæti tekið málið fyrir efnislega og þeirri niðurstöðu yrði áreiðanlega vísað til Hæstaréttar. Dómurinn gæti líka vísað málinu frá. Sú niðurstaða er einnig kæranleg til  Hæstaréttar sem þá yrði að axla ábyrgðina á málinu, hver sem niðurstaðan yrði.
Ef þetta yrði gert gerbreytist hin réttarlega staða frá því að vera sjálftaka forseta á valdi, í það að vera sæmilega lögformlegt ástand þar sem dómstólar hefðu sagt sitt. Ríkisstjórnin gæti með þessu varið sig ábyrgð án þess að taka nokkra áhættu.

Að öllu samanlögðu er að sjá sem tvær grímur séu að renna á menn varðandi vald forsetans og þá virku pólitísku stöðu sem hann hefur tekið sér. Engin trygging er nú lengur fyrir því að hann beiti ekki 26. greininni til dæmis gegn fjárlögum ef geðþótti hans byði að þjóðin yrði að gerast "löggjafi", til dæmis vegna þess að honum sjálfum fyndist skattar of háir.

Menn mega ekki til þess hugsa að brölt forsetans kunni að skaða þjóðina og einstaklingar og almenningur muni síðar telja sig þurfa að draga einhvern til ábyrgðar. Á þessu er samt raunveruleg hætta.

Er ekki Jóhönnu og Steingrími skylt að fá þetta á hreint fyrir þjóðina?

(Að gefnu tilefni er mér ekki illa við forsetann heldur eru hér rædd áhugaverð álitamál um ruglingslega meðferð valds í stjórnskipun Íslands.)