Ég hef lesið pistil Margrétar Tryggvadóttur, Hreyfingunni, þar sem hún lýsir Alþingi sem "Herbergi fullu af bavíönum". Hún fór einnig yfir málin í Silfri Egils í dag.
Mér datt í hug eftirfarandi ræðubútur sem fluttur var á Alþingi rétt fyrir miðnætti síðastliðinn miðvikudag. Ræðumaður var Árni Johnsen, Sjálfstæðisflokki. Ég eftirlæt lesendum um að geta sér til um hvert umræðuefnið var:

 "Á Borneó er svokalaður stauraættbálkur. Hann býr á staurum út í vötnum. Og þetta er að sumu leyti skynsamlegt því það er hægt að gera allt í senn; veiða, henda úrgangi og öðru, allt frá einni fjöl á staurnum. En þetta er nú samfélag sem ætti ekki möguleika á því að fá aðild að Evrópubandalaginu. Þetta væri ekki nógu fínt uppsett fyrir Evrópubandalagið. Og það er alveg sama og þetta frumvarp sem hér er til umræðu. Við vitum að það var sent til Brussel. Það var sent til umsagnar í Brussel til þess að láta embættismennina og snillingana í Brussel fara yfir það og kanna hvort það hentaði vel fyrir Brussel framtíðarinnar. Auðvitað vilja menn ekki viðurkenna þetta en engu að síður er þetta almannamál hjá mönnum sem gerst þekkja í þeirri ágætu borg Brussel. Og það er alveg sama hvað Brusselínurnar hrópa, og hrópa og hrópa. Þær eru einar á báti á hriplekri kænu. Á hriplekri kænu sem dugar ekki einusinni á litla á hvað þá höf.

Virðulegi forseti. Á Krakatáí Indónesíu kynntist ég sérstökum aðstæðum þar sem menn við rannsóknir urðu að láta sér nægja að hafa einn til tvo bolla af vatni á dag, vatni sem var eimað úr eitraðri blöndu af vökva en dugði með eimingunni. Handaflið var notað til þess að pumpa í tvær skipskönnur á dag. Metnaðurinn hjá hæstvirtri ríkisstjórn í framsetningu þessa máls er ekki meiri en svo að hafa kannski ástæðu til þess og aðstæður til þess að menn skrimti. Skrimti og hjari. Og auðvitað er þetta hluti af því að okkur er ætlað af þessu gáfaða fólki að verða lítið þorp í Tyrklandi. Ég vona að Brusselínurnar flytji þangað fyrstar allra.

Í Eþíópíu var sá háttur hafður á hjá kristniboðum á tíma sem ég var þar með íslenskum kristniboðum að það þýddi ekki fyrir þá að segja bændum í Gidole og fleiri þorpum Eþíópíu hvaða tegundir væru bestar. Hvaða tengundir gæfu mestar afurðir og afrakstur og árangur. Nei það þýddi ekki. Það varð að gróðursetja hlið við hlið margar tegundir og þetta varð að gera í nokkur ár. Þá fóru bændur sjálfir að meta hvað væri best. Og auðvitað kom út úr því það sama og þeir hefðu fengið hefðu þeir notið tilsagnar og reynslu...

Út í Elliðaey í Vestmannaeyjum hafa lengi verið ötulir og snjallir bjargveiðimenn. Þeir eru frá gamla svæðinu í Eyjum, Oddstaðasvæðinu, Kirkjubæjarsvæðinu, sérstakir persónuleikar og eru ekki að elta ólar við smámuni. En stundum geta smámunirnir gefið mynd af stærri hlutum. Einhverju sinni voru Elliðaeyingar að klára vorverkin fyrir sumarvertíðina. Þeir voru úti allir saman, 12 talsins, og þá var venja að það var teiti í veiðikofanum. Þetta kvöld gleymdu þeir að slökkva á talstöðinni svo Eyjamenn skemmtu sér við að hlusta á ræðuhöld þeirra og snilld sem var svona á ýmsum stigum  glasabúskapar eyjarinnar. Þegar líður á kvöldið stendur einn mætur Elliðaeyingur upp, Tóti í Kirkjubæ, og segir: Það er eitt bræður, það er eitt bræður, sem okkur hefur brugðist að leysa hér í dag með því að gera kofan bjartan og fagran með því að bik'ann. Það er eitt sem hefur brugðist sem ég tók eftir áðan. Það er gat á mottunni úti á veröndinni.  Pétur í Kirkjubæ sagði bara ‚Tóti minn, farðu bara út og snúðu mottunni við‘. Tóti fer út og og kemur inn eftir langa stund og mikla mæðu. Biður um orðið og segir: ‚Bræður. Það er alveg sama hvað ég sný mottunni oft við, það er alltaf gat á henni hinumegin‘. Háttvirtir þingmenn, virðulegi forseti. Þetta er íslenska ríkisstjórnin í dag. Það er alltaf gat á mottunni hjá henni hinumegin. "

Kolbeinn Óttarsson Proppé, blaðamaður á Fréttablaðinu, hefur góða „bakþanka“ í Fréttablaðinu á baráttudegi verkalýðsins 1. maí. Hann lýkur pistli sínu svona: „Hvernig sem þið hyggist verja deginum hafið þá í huga að gengnar kynslóðir lögðu harðræði á sig til að skapa velferðarsamfélag það sem við byggjum. Og, að baráttan er aldrei búin."

Í upphafi iðnbyltingar, sem hófst á Englandi var barist gegn stofnun verkalýðsfélaga. Þannig var það alls staðar og sums staðar ekki án blóðsúthellinga.
Einn helsti frumkvöðull hagfræðinnar, Adam Smith, hefur verið í miklum metum ekki síst hjá frjálshyggjumönnum á borð við Hannes Hólmstein Gissurarson. Ég man eftir kveri eftir hann um hina ósýnilegu hönd markaðarins sem Adam gerði fræga. Gárungarnir töluðu löngu síðar um hina ósýnilegu bláu hönd markaðarins hér á landi.

Adam Smith var enginn dólgafrjálshyggjumaður þótt  í samtímanum hafi einhverjir slíkir viljað eigna sér hann. Eftirfarandi tilvitnun ætti að segja allt sem segja þarf, en textann ritaði Adam Smith árið 1776: „Alls staðar miðast algengustu vinnulaun við samkomulag tveggja aðila sem eiga andstæðra hagsmuna að gæta. Verkamenn vilja fá sem hæst laun en atvinnurekendur vilja hafa þau sem lægst. Þeir fyrrnefndu mynda með sér samtök til að hækka kaup, þeir síðarnefndu til að lækka það.
Það er auðséð hvor aðilinn stendur betur að vígi við venjulegar aðstæður... Atvinnurekendur eru miklu færri og eiga því auðveldara með að mynda allsherjarsamtök og auk þess leyfa lögin, eða banna að minnsta kosti ekki, samtök þeirra.  Aftur á móti eru samtök verkamanna bönnuð með lögum. Þingið hefur sem sagt ekki samþykkt nein lög sem banna mönnum að bindast samtökum í því skyni að lækka vinnulaun en sett hafa verið fjölmörg lög sem leggja bann við samtökum til að hækka þau.“

Minnumst þess 1. maí að það var harðsótt að skapa það velferðarþjóðfélag sem við búum í.

Nú þegar Landsdómur hefur lokið störfum leiði ég hugann að niðurstöðum bókar minnar Þræðir valdsins, sem Veröld gaf út síðastliðið haust. Undirtitill hennar er Kunningjaveld, aðstöðubrask og hrun Íslands og niðurstöðurnar eru dregnar saman í 17 liðum.
Nokkurrar bölsýni gætir í niðurstöðum mínum vegna þess hve seigfljótandi siðmenningin er sem ræktaði vonda siði og olli okkur tjóni.

Nokkrar af niðurstöðum mínum eru á þessa leið:
• Almenn skynsemi og þekking má sín lítils gagnvart harðsnúinni sérhagsmunagæslu, valdi og misbeitingu þess. Rannsóknir sýna að varhugavert er að treysta því að skynsemi, kunnátta  og þekking gegni ævinlega lykilhlutverki þegar teknar eru mikilvægar ákvarðanir í þágu almannahagsmuna. Þegar á reynir víkur þekkingin og skynsemin fyrir valdinu og sérhagsmunavörslunni. 
• Gögn, sem valin eru af geðþótta, eru látin réttlæta ákvarðanir og tylla undir sérhagsmunavörsluna. Í krafti slíkra réttlætinga eru sérhagsmunir kynntir almenningi sem almannahagsmunir.
• Harðsnúnir gæslumenn sérhagsmuna og ríkjandi valdhafar geta afvegaleitt almenning í opinberri umræðu og fjölmiðlum. Hættan er sú að sannleikurinn  verði á skilmálum valdsins um leið og hlulægni og virðing fyrir staðreyndum þverr.
• Ábyrgðarleysi jókst með auknu markaðsfrelsi á Íslandi og eftirlit í þágu almannahagsmuna minnkaði. Frelsi á markaði fær aðeins staðist ef gagnsæi er mikið.
• Lögbrot og ábyrgðarleysi kemur í kjölfar markaðsfrelsis ef gagnsæi er lítið sem ekkert. Seigfljótandi gangverk íslenska klíkuþjóðfélagsins hamlar gegn umbótum og nauðsynlegu gagnsæi.
• Auðmenn hneigjast til að sýna hver öðrum hollustu.  Þeir velja hverjir aðra í stjórnir fyrirtækja og samþykkja kaupauka og fríðindi í lokuðum hópi útvalinna.  Það er áhættusamt fyrir almenna skattgreiðendur ef kjörnir fulltrúar leyfa slíkum forréttindahópi að raka saman hagnaði en varpa ábyrgð og kostnaði yfir á herðar skattgreiðenda ef illa fer.
• Íslenskur almenningur og stjórnmálamenn fordæma spillingu í orði kveðnu.  Inngróinn klíkuskapur og „blóðskammartengsl“ í opinberu lífi og viðskiptum hamlar gegn því að gripið sé með kerfisbundnum hætti til ráðstafana gegn skaðlegum afleiðingum spillingar og klíkuskapar. Íslenska þjóðin ber sjálf ábyrgð á slíkum ósiðum og ómenningu.
• Sýktir og skaðlegir þættir íslenskrar siðmenningar eru lúmskir og ofnir saman við spillta meðferð valds. Almenningur snýr blinda auganu að klíkuskap og forhertri sérhagsmunagæslu. Þetta skaðlega athæfi er sjálfgefinn hluti af lífsmynstri heillar þjóðar og ekki ætíð meðvitað. Styrkur siðmenningar er einmitt fólginn í að gera slíka þætti nær ósýnilega: Almenningur verður eins og fiskur í sjó sem veit ekki að hann er blautur.
En hvernig má bæta þjóðfélagið?
Niðurlagsorðin eru svofelld:
„Eina leiðin til að breyta þessu er að upplýstir og hófstilltir borgarar safni kjarki til að varpa af sér áratuga oki þöggunar og fylgi eftir fyrirheitum um lýðræðisumbætur og opnara og gagnsærra þjóðfélag. Þar getur annarleg og spillt leyndarhyggja fortíðarinnar ekki ráðið ferðinni, heldur aðeins grundvallarreglur þroskaðs réttarríkis, ekki síður í viðskiptum en stjórnmálum.“
Sérhver maður getur komist að því með því að kynna sér skýrslur og lög, sem nýlega hafa verið sett, að núverandi stjórnvöld eru með kerfisbundnum hætti að reyna að breyta þjóðfélaginu til batnaðar að þessu leyti og taka mið af þeirri gagnrýni sem sett var fram í skýrslu Rannsóknarnefndar Alþingis.

Þorvarður Tjörvi Ólafsson og Karen Vignisdóttir gerðu grein fyrir rannsókn sinni á mikilvægum gögnum um skulda- og greiðslustöðu heimilanna fyrir páska. Skýrsla þeirra ber heitið Staða íslenskra heimila í aðdraganda og kjölfar hrunsins – Lokaniðurstöður á greiningu á stöðu íslenskra heimila og er unnin í nafni Seðlabanka Íslands. Þau gerðu m.a. grein fyrir niðurstöðum sínum með glærukynningu. Í glærunum er á viðeigandi stöðum vitnað til eins af höfuðritum nóbelskáldsins Halldórs Laxness frá 1935. Þetta er sagan af Bjarti í Sumarhúsum í sögunni Sjálfstætt fólk.
Mér finnst tilvitnanir Þorvarðar og Karenar vel til fundnar en þær setja bankahrunið og mannlegt böl í umhugsunarverða tímavídd.
Tilvitnanirnar eru eftirfarandi og er að finna á blaðsíðum 379, 488, 489, og 500 í Sjálfstæðu fólki:

„Svona hverfa þær undirstöður einn góðan veðurdag sem dalabóndinn grundvallaði á líf sitt, þessir almættisjöfrar, sem standa í sambandi við sjálft útlandið, einn góðan veðurdag eru þeir þurkaðir burt einsog hráki.“

„Að veltiárunum liðnum raknaði hann við á þeim stað sem honum hafði tekist að skágánga á erfiðum tímum, hinn frjálsi maður húnguráranna var orðinn vaxtaþræll veltiáranna.“

„Margir áttu ekki fyrir skuldum og máttu þakka guði fyrir að vera yfirlýstir gjaldþrota, en allir sem nokkur miðmundi var að, voru látnir hánga í skuldasnörunni áfram og tylla niður tánum, í þeirri von að þeir gætu þó að minsta kosti marið vextina undan blóðugum neglunum, og það var kannski enþá meiri óhepni en gánga slyppur frá borði.“

 „Það var að vísu algeingt að skulda kaupmanninum á sínum tíma, og fá kanski ekki úttekt í gegnum sjálfa sig þegar matarskuldin var orðin of há, og ekki í frásögur færandi þó menn dæu úr ófeiti, já þótti gott. Það var að minsta kosti happ hjá því að ánetjast baunkunum, eins og nú á dögum, menn lifðu þó að minsta kosti einsog sjálfstæðir menn, menn dóu úr húngri sem frjálsir menn.“

 „Já það snögghrapaði alt, haustið sem hús Bjarts í Sumarhúsum var ársgamalt … Bjartur varð að horfa á eftir smáu hundraði af þessu óvelkomna fé íslendíngsins uppí einar saman vaxtaskuldir og afborganir af láni. En hann tók sér þetta blóð með sömu hörku og hann hafði áður tekið horfelli, draugagángi og kaupmanni, fáraðist ekki við neinn. Múrarnir í skuldafángelsi hans voru að vísu þeim mun þykkri sem afurðirnar voru hrapaðar dýpra, en hann var ákveðinn að lemja hausnum í vegginn meðan nokkur heilasletta væri eftir í kúpunni.“

„Hér er alt í botnlausu sukki, sagði nýi kaupfélagsstjórinn vondur, og eftir því sem hann rótaði meira uppí því, þeim mun verri varð hann, skuldir manna voru gífurlegar, það var forógnadómur, það varð að gera róttækar öryggisráðstafanir.“

 „[Bjartur] gerði tilraun að semja um skuldina í sparisjóðnum, en þar var ekki annar fyrir svörum en berklaveik úttauguð mannrola, sem fletti upp í bókum og sagðist ekki hafa leyfi til að semja um neitt … Bjartur fór heim við svo búið, og hugsaði málið. Kannski hugsaði hann ekki einusinni málið, það má einu gilda hvort maður hugsar eða hugsar ekki, þeir eru allir þjófar.“

Í október í fyrra kom út bók eftir mig, Þræðir valdsins. Bókin er ekki beinlínis hrunbók heldur tilraun til þess að dýpka skilning á ýmsum atriðum í  siðmenningu okkar sem  einkennist af klíkuskap, kunningjaveldi og aðstöðubraski. Ég vildi til dæmis komast að því hvers vegna siðaðar þjóðir takmarka gjafir til stjórnmálaflokka og hvers vegna við töldum samfélag okkar vera nær laust við spillingu. - Niðurstöðurnar dró ég saman í lok bókarinnar á svofelldan hátt:

• Auðmenn beittu áhrifum og fjármagni til að komast að orkufyrirtækjum og orkulindum landsmanna.
• Viðnám lýðræðislega kjörinna fulltrúa gagnvart vaxandi auðræði og ásælni auðmanna var minnst meðal þeirra sem fylgdu boðskap nýfrjálshyggjunnar um einkavæðingu, einkarekstur og aðrar markaðslausnir.
• Á tímum mikillar einkavæðingar stækkar gráa svæðið á mörkum opinbers rekstrar og einkarekstrar. Við það eykst hættan á spillingu og mörkin á milli almannahagsmuna og einkahagsmuna verða óskýr.
• Á tímum mikillar einkavæðingar verður til hópur manna sem hér eru kallaðir sveigmenn. Þeir þætta saman almannahagsmuni og einkahagsmuni, samræma þá og dylja þannig vanhæfni og hagsmunaárekstra.
• Almenn skynsemi og þekking má sín lítils gagnvart harðsnúinni sérhagsmunagæslu, valdi og misbeitingu þess. Rannsóknir sýna að varhugavert er að treysta því að skynsemi, kunnátta  og þekking gegni ævinlega lykilhlutverki þegar teknar eru mikilvægar ákvarðanir í þágu almannahagsmuna. Þegar á reynir víkur þekkingin og skynsemin fyrir valdinu og sérhagsmunavörslunni. 
• Gögn, sem valin eru af geðþótta, eru látin réttlæta ákvarðanir og tylla undir sérhagsmunavörsluna. Í krafti slíkra réttlætinga eru sérhagsmunir kynntir almenningi sem almannahagsmunir.
• Harðsnúnir gæslumenn sérhagsmuna og ríkjandi valdhafar geta afvegaleitt almenning í opinberri umræðu og fjölmiðlum. Hættan er sú að sannleikurinn  verði á skilmálum valdsins um leið og hlulægni og virðing fyrir staðreyndum þverr.
• Gjafir í víðum skilningi eru þýðingarmikill þáttur í viðskiptum og stjórnmálum. Að gefa, að þiggja og endurgjalda eru grunnþættir gjafahringsins. Auðmenn skapa sér orðstír velvildar og afla sér fylgis með rausnarskap, kaupa sér hollustu eða valda hagsmuni sína með því að veita af gæðum sínum. Stjórnmálamenn freistast til að opna sjóði skattgreiðenda til þess að að sækja þangað „vinargjafir eða fylgdarlaun“. Með því styrkja þeir og viðhalda klíkuþjóðfélagi og hlutdrægni þess.
• Ábyrgðarleysi jókst með auknu markaðsfrelsi á Íslandi og eftirlit í þágu almannahagsmuna minnkaði. Frelsi á markaði fær aðeins staðist ef gagnsæi er mikið.
• Lögbrot og ábyrgðarleysi kemur í kjölfar markaðsfrelsis ef gagnsæi er lítið sem ekkert. Seigfljótandi gangverk íslenska klíkuþjóðfélagsins hamlar gegn umbótum og nauðsynlegu gagnsæi.
• Hætta á sjálfsafgreiðslu launa eykst þegar dregur úr eftirliti með stjórnendum.  Slíkt sýndi sig í launakjörum yfirmanna föllnu bankanna sem sumir höfðu tugi milljóna króna í mánaðarlaun. Sambandið milli ábyrgðar, hæfni og kunnáttu gliðnaði.
• Auðmenn hneigjast til að sýna hver öðrum hollustu.  Þeir velja hverjir aðra í stjórnir fyrirtækja og samþykkja kaupauka og fríðindi í lokuðum hópi útvalinna.  Það er áhættusamt fyrir almenna skattgreiðendur ef kjörnir fulltrúar leyfa slíkum forréttindahópi að raka saman hagnaði en varpa ábyrgð og kostnaði yfir á herðar skattgreiðenda ef illa fer.
• Fólk hefur tilhneigingu til að fórna frelsi fyrir öryggi þegar á reynir. Þetta ýtir undir lýðskrum og áróður. Það er hættulegt lýðræðinu. Þegar lýðræðinu hnignar sýnir almenningur meiri hollustu. Undirgefnin er fylgifiskur öryggisleysisins.
• Mútubrot og önnur lögbrot, sem tengjast spillingu, eru tiltölulega fátíð hér á landi. Ástæðan er ekki sú að þau séu fátíð í raun og veru. Miklu heldur hefur skort pólitískan vilja til að bæta réttarfar og herða réttarvörslu að því er varðar brot eins og mútur og mútuþægni. Bent hefur verið á skort á þjálfun og þekkingu til þess að rannsaka og lögsækja fyrir slík brot.
• Íslenskur almenningur og stjórnmálamenn fordæma spillingu í orði kveðnu.  Inngróinn klíkuskapur og „blóðskammartengsl“ í opinberu lífi og viðskiptum hamlar gegn því að gripið sé með kerfisbundnum hætti til ráðstafana gegn skaðlegum afleiðingum spillingar og klíkuskapar. Íslenska þjóðin ber sjálf ábyrgð á slíkum ósiðum og ómenningu.
• Sýktir og skaðlegir þættir íslenskrar siðmenningar eru lúmskir og ofnir saman við spillta meðferð valds. Almenningur snýr blinda auganu að klíkuskap og forhertri sérhagsmunagæslu. Þetta skaðlega athæfi er sjálfgefinn hluti af lífsmynstri heillar þjóðar og ekki ætíð meðvitað. Styrkur siðmenningar er einmitt fólginn í að gera slíka þætti nær ósýnilega: Almenningur verður eins og fiskur í sjó sem veit ekki að hann er blautur.
• Þeir sem öðlast hafa forréttindi af einhverjum toga láta þau aldrei af hendi átakalaust.