Þegar ég hlusta á útgerðar- og skipstjórnarmenn þeyta þokulúðrana í Reykjavíkurhöfn - sem er liður í mótmælaaðgerðum þeirra gegn hækkun veiðigjalds og breytingum á kvótakerfinu - verður mér hugsað til þess sem ég skrifaði í fyrra í bók minni um ÞRÆÐI VALDSINS. Þar er á mörgum stöðum fjallað um valdhlýðni og auðsveipni frá mörgum sjónarhornum. Jónas Kristjánsson fjallar um boðun útifundar í dag og samband útgerðarmanna og sjómanna  í einni bloggfærslu sinni: "Í fyrsta sinn í sögu landsins er fólki smalað til útifundar að hætti einræðisherra og harðstjóra. Ákvörðunin er gott dæmi um æði greifanna, yfirgang og frekju. Sjómenn þora auðvitað ekki annað en að láta smala sér um borð." 
Umfjöllunin í bókinni "Þræðir valdsins" er hins vegar svona á einum stað:

"Eigi skömm eða sektarkennd að gagnast sem ögun og undirokandi vald verður einstaklingurinn með einhverju móti að hafa innhverft hana í sjálfsmynd sína og vitsmunalíf.
Það telst eðlilegt að óttast þann sem krafist getur hlýðni með hótun um að beita líkamlegu ofbeldi. Reyndar þarf valdbeiting ekki nauðsynlega að hvíla á möguleika til að beita fólk líkamlegu ofbeldi. „Ef þú hlýðir ekki verður þú rekinn“ er einnig dæmi um valdbeitingu sem hefur alvarlegar afleiðingar fyrir þann sem fyrir henni verður.
En réttur launafólks er víða varinn með víðtækum hætti í lögum og samningum. Svipan, sveltið eða brottrekstur úr starfi eru með öðrum orðum ekki lengur aðgengileg tæki til ögunar. Þess í stað hefur skömmin og smánin leyst ofbeldið af hólmi sem venjubundið form refsingar í vestrænum samfélögum. Ástæðan er einföld. Skömmin, sem unnt er að vekja með fólki, felur í sér óbein yfirráð og framkallar auðsveipni. Ekki er þar með sagt að yfirmaður á vinnustað þurfi að smána undirmenn sína; honum dugar að sýna yfirvegun og tómlæti gagnvart þeim. Valdið fylgir stöðu og hlutverki forstjórans. Lítilsvirðing eða skeytingarleysi gagnvart undirmönnum verkar eins og staðfesting á drottnandi stöðu yfirmannsins. Engir þræðir í slíku sambandi undirmanna og yfirboðara þurfa að koma fram í orðræðu þeirra í milli enda er undirokunin sjálfgefin sem hluti af samskiptamynstrinu. Hún er til þess fallin að  grafa undan sjálfsmati og sjálfstrausti undirmanna. Þegar skömmin er þögul og óbein verður hún smám saman heppilegt tæki til þess að hafa stjórn á fólki, framkalla auðsveipni og hollustu. Sá sem er æðri og hærra settur hefur með ákveðnum hætti veruleikann á valdi sínu og ræður mögulegri atburðarás; undirmenn eru ofurseldir henni."  

Gunnar Bragi Sveinsson, þingmaður Framsóknarflokksins, skrifaði eftirfarandi á fésbókarsíðu sína í vikunni:
„Það er með ólíkindum að ríkisstjórnarflokkar sem þykjast vera með allt uppi á borðum vilja EKKI rannsaka þeirra einkavæðingu á bönkunum. Erlendir vogunarsjóðir fengu bankana í boði Samfylkingar og VG og í kaupbæti þá fjármuni sem HEIMILIN áttu að fá til leiðréttingar lána! Rannsökum allar einkavæðingar banka fyrr og nú. Annað kemur ekki til greina.“

Ég er viss um að endurreisn íslensku bankanna verður einhvern tíma rannsökuð og kröfuhafar erlendis þá teknir tali, einnig þeir sem töpuðu 1.000 milljörðum á einu bretti í viðskiptum við okkur eyjaskeggja.  Margir kröfuhafar seldu hæstbjóðanda verðlitlar kröfur sínar í þrotabúin á opnum markaði.  Aðrir biðu og vildu sjá hverju skilanefndir og síðar slitastjórnir fengju áorkað við að vernda verðgildi krafnanna og helst auka það. Skemmst er frá því að segja að íslenska þjóðin slapp fyrir horn í Icesave-hneykslinu vegna þess að eignir þrotabús Landsbankans héldu verðgildi sínu og urðu jafnvel verðmætari með tímanum þrátt fyrir alþjóðlegar efnahagsþrengingar. Við Gunnar Bragi hljótum að fagna því og þakka skilanefnd og slitastjórn Landsbankans vel unnin störf.

Eins og aðrir verður Gunnar Bragi í fyrsta lagi að muna að bankarnir urðu gjaldþrota í bankahruninu. Það merkir að kröfuhafar eignast það sem kann að leynast af verðmætum í þrotabúum þeirra.
Í öðru lagi sátu erlendir og innlendir lánardrottnar föllnu bankanna uppi með 7.000 milljarða króna tap af viðskiptum við Íslendinga (íslenska banka). Sumir milljarðanna sjást í mannvirkjum hér á Íslandi sem verða erlendum kröfuhöfum að engu gagni.
Í þriðja lagi var ákveðið af hreinni nauðung að koma bönkunum ekki til bjargar. Ríkið gat það ekki og vildi það ekki.
Í fjórða lagi ákvað ríkið að ábyrgjast allar innstæður Íslendinga til fulls í krafti neyðarlaga. Lögmæti þess verður til lykta leitt fyrir dómstóli, en það er einn anginn af Icesave-hneykslinu.
Í fimmta lagi gátu kröfuhafarnir ekki gert neitt annað við hálf ónýta eign sína í þrotabúunum en að koma henni í verð eða eiga hana áfram eins og áður segir.  Átti ríkið, sem lagt hafði fram hundruð milljarða til að endurreisa bankakerfið, að ryksuga upp allar kröfur erlenra kröfuhafa í þrotabúin að auki? Veit Gunnar Bragi ekki að ríkið á enn um 40 til 50 prósent í bönkunum samanlagt?

Það er auðvelt að kynna sér það að endurreisnin hefur gengið það vel að hlutur ríkisins í bönkunum er nú virtur á um 180 milljarða króna. Er það goðgá þótt kröfuhafar hafi sumir fengið meira upp í kröfur sínar vegna þessa? Er það ekki í eðli sínu gott? Auðvelt er að snúa dæminu við og segja sem svo að væri Gunnar Bragi stór kröfuhafi í banka á Grikklandi mundi ég fagna hverri evru sem hann fengi til baka umfram það sem áætlað var strax eftir gjaldþrotið. 

Einkavæðing Búnaðarbankans og Landsbankans er annað og mun brýnna mál til rannsóknar enda er sú einkavæðing talin ein helsta rót sjálfs bankahrunsins. Hún fór meðal annars fram „í boði“ Framsóknarflokksins, svo ég noti nú kurteislega orðalag Gunnars Braga sjálfs. 
Innanhússviðskipti S-hópsins og annarra flokksbræðra Gunnars Braga með eign 40 til 50 þúsund eigenda Samvinnutrygginga sálugu eru samofin gjörningum sem tengjast einkavæðingu Búnaðarbankans og síðar tilraunum til að halda uppi hlutabréfaverði í Kaupþingi.
Þjóðin þarf nauðsynlega að fá betri mynd af gömlu helmingaskiptareglu Framsóknarflokksins og Sjálfstæðisflokksins sem réði ferðinni í íslensku viðskiptalífi áratugum saman. Ég hlakka til að lesa niðurstöður þeirra sem fengnir verða til þess að rannsaka einkavæðingu Búnaðarbankans og Landsbankans.

Talsvert er nú rætt um það hvort þjóðin eigi ekki að fá að greiða atkvæði um framhald viðræðna um aðild Íslands að ESB. Sjálfstæðisflokkurinn - svo dæmi sé tekið - talar fyrir þessu innanflokks og berst fyrir þessu úti í samfélaginu en einnig inni á Alþingi og í nefndum þess.

Í tilefni af síðustu vendingum í þessu máli er nauðsynlegt að rifja upp stefnuyfirlýsingu ríkisstjórnarinnar þar sem um þetta er fjallað sérstaklega. Ég feitletra setningar sem ég held að skipti máli í þessu sambandi:

"Ákvörðun um aðild Íslands að Evrópusambandinu verði í höndum íslensku þjóðarinnar sem mun greiða atkvæði um samning í þjóðaratkvæðagreiðslu að loknum aðildarviðræðum. Utanríkisráðherra mun leggja fram á Alþingi tillögu um aðildarumsókn að Evrópusambandinu á vorþingi. Stuðningur stjórnvalda við samninginn þegar hann liggur fyrir er háður ýmsum fyrirvörum um niðurstöðuna út frá hagsmunum Íslendinga í sjávarútvegs-, landbúnaðar-, byggða- og gjaldmiðilsmálum, í umhverfis- og auðlindamálum og um almannaþjónustu. Víðtækt samráð verður á vettvangi Alþingis og við hagsmunaaðila um samningsmarkmið og umræðugrundvöll viðræðnanna. Flokkarnir eru sammála um að virða ólíkar áherslur hvors um sig gagnvart aðild að Evrópusambandinu og rétt þeirra til málflutnings og baráttu úti í samfélaginu í samræmi við afstöðu sína og hafa fyrirvara um samningsniðurstöðuna líkt og var í Noregi á sínum tíma..."

Fyrsta setningin í tilvitnuninni felur í sér grundvallarmarkmið stjórnvalda og er því mjög mikilvæg. Þjóðin tekur á endanum sjálf afstöðu til samnings eða samningsdraga. Til þess að svo megi verða þurfa stjórnvöld vitanlega að ljúka samningaviðræðum og bera samninginn í endanlegri gerð undir kjósendur.

Mér finnst þetta ekki mjög flókið og satt best að segja geta sjónarmið mikils meirihluta þjóðarinnar rúmast innan þessarar stefnu. Lýðræðislegri verður hún varla. 

Eftirfarandi úr bók minni „Þræðir valdsins“ kom mér til hugar þegar ég sá viðbrögð Deloitte við gagnrýni sjávarútvegsráðuneytisins á útreikninga endurskoðunarfyrirtækisins á áhrifum kvótafrumvarpanna. Þar stendur á einum stað:
„Lýðræðinu gat verið viss hætta búin gagnvart tilhneigingum til auðstjórnar (plutocracy). Enn gætir þeirrar hneigðar eins og kom á daginn síðla sumars 2011 þegar stjórnendur endurreistra bankanna lögðust á sveif með Landssambandi íslenskra útvegsmanna í andstöðu við boðaðar breytingar stjórnvalda á fiskveiðistjórnunarkerfinu. Spyrja má hvaðan riðvöxnu bankakerfi 320 þúsund manna þjóðar, sem sogar enn til sín tugi milljarða af opinberu fé, komi vald til að segja lýðræðislega kjörnum fulltrúum fyrir verkum. Landsbankinn lýsti því meðal annars að tap hans yrði vart minna en 25 milljarðar króna ef frumvarp sjávarútvegsráðherra yrði óbreytt að lögum. Til samanburðar má nefna að árið 2010 afskrifaði Landsbankinn hljóðlega og án nokkurra breytinga á kvótakerfinu  2,6 milljarða af sjávarútvegsfyrirtækinu Nónu á Hornafirði sem er nær algerlega í eigu Skinneyjar-Þinganess.“

Bankinn hefði með öðrum orðum þegjandi getað afskrifað sömu upphæð hjá 10 fyrirtækjum og verið þá búinn að tapa þeirri upphæð sem hann notaði til að gera hróp að stjórnvöldum.
Það er kannski eðlilegt að útvegsmaður, sem telur sig eiga óveiddan fisk í sjó að verðmæti  5 milljarða króna, vilji leigja öðrum aðgang að þessum óveidda fiski, helst á uppsprengdu verði. Og helst af öllu mundi sá sami vilja treysta séreignarrétt sinn á þessum óveidda fiski og halda útleigu sinni á auðlindinni áfram.
En nú vill svo til að einmitt þetta rekst á við almennan skilning og almennan vilja um að óveiddur fiskur í sjó sé og verði „ævarandi eign þjóðarinnar.“ Hvorki Deloitte né aðrir sem stilla sér upp með stórútgerðinni í landinu fjalla neitt um þennan grundvallarþátt  en reyna að fá almenning í landinu til að skilja veruleikann sínum skilningi, ella hafi menn verra af, einkum íbúar á landsbyggðinni. Þeir minnast ekki á að meira að segja Íslendingar greiða fyrir veiðileyfi, einnig við strendur Vestur Afríku. Þar er hagnaðurinn í vasa tveggja manna af veiðunum meiri en nemur allri þróunaraðstoð Íslands samkvæmt úttekt DV.  Reyndar er arðurinn um það bil sá sami og ríkissjóður greiddi 90 þúsund hrjáðum húseigendum í sérstakar vaxtabætur um síðustu mánaðamót eða 2,8 milljarðar króna.

Kristinn H. Gunnarsson vekur athygli á því í pistli að verðmæti loðnunnar á síðustu vertíð hafi verið 30 milljarðar en veiðigjald kannski um 300 milljónir króna. Hafa fyrirtæki, sem halda uppi Morgunblaðinu og auglýsingaherferðum í þágu hagsmuna sinna, ekki efni á að greiða t.d. tífalda þá upphæð þannig að 27 milljarðar sætu eftir hjá útgerðinni?

Í bókinni „Þræðir valdsins“ vísa ég til rannsóknar danska fræðimannsins B. Flyvbergs sem í frægri bók fjallaði um valdið og skynsemina, hvernig skynsemin lætur undan síga gagnvart valdinu. Í þessu tilviki er þá um að ræða útgerðarvaldið íslenska. Hér er stutt tilvitnun í bókina:
„Flyvberg bendir á að sérhagsmunahópar á almennum markaði hafi mun meira frelsi til að nota þau meðul sem þeim þóknast í valdaátökum heldur en lýðræðislega kjörnir fulltrúar.  Kjörnir fulltrúar í lýðræðisríkjum vinna á formlegum, opinberum og lagalegum grundvelli. Þeir eru nauðbeygðir til að  vinna innan ramma stöðugra valdatengsla, jafnvel þótt þeir glími við harðsnúna sérhagsmunahópa eða aðstöðubraskara. Þeim er því þrengri stakkur sniðinn en valdamönnum á einkamarkaði."

Fyrir kemur að ég hugsa sem svo: Þetta er akkúrat það sem ég vildi hafa sagt. Þetta er grein sem nær fullkomlega því sem ég hefði viljað segja, en bara miklu betri. - Þetta hugsaði ég einmitt í morgun þegar ég las grein eftir Torfa H. Tulinius prófessor í Fréttablaðinu í dag. Ég leyfi mér bara að birta hana í heild sinni hér, en hún ber fyrirsögnina: INNVÍGÐ OG INNMÚRUÐ GLÁMSKYGGNI:

"Í Silfri Egils þann 6. maí síðastliðinn tók Styrmir Gunnarsson, fyrrverandi ritstjóri Morgunblaðsins, þátt í umræðum um kosningar í nokkrum Evrópuríkjum þar sem öfgahægriflokkar hafa nýlega styrkt sig í sessi. Hann sagði m.a. að ein helsta ástæða fyrir þessari þróun væri sú að stjórnmálamenn hefðu reynst ófærir um að hafa hemil á fjármálakerfinu og þeirri kreppu sem það hefur leitt yfir álfuna. Fjármálastofnanir fengu að græða ótæpilega á bóluárunum en þegar kreppan knúði dyra hefðu vestrænar ríkisstjórnir þjóðnýtt tapið með alvarlegum afleiðingum fyrir efnahag landanna og afkomu íbúanna.

Það er ekki hægt að vera ósammála því. Aftur á móti er ástæða til að andmæla ályktun Styrmis um að þetta sýni að enginn munur sé lengur á hægri stefnu og vinstri í stjórnmálum. Það nægir að líta á árangur sitjandi ríkisstjórnar á Íslandi til að sannfærast um að sá munur er mikill.

Klassísk hægri leið út úr kreppu felst í niðurskurði á velferðarkerfinu og lækkun á sköttum í því skyni að örva hagvöxt. Ef til vill skilar þessi aðferð árangri en hún eykur bæði ójöfnuð og tilfinningu fyrir óréttlæti. Á móti vinnur sú tilfinning gegn samhug og ógnar friðnum í samfélaginu. Jafnaðar

menn skera líka niður, en hlífa velferðarkerfinu og þeim sem minnst mega sín með aðgerðum í skattamálum og bótum sem vinna gegn sárustu afleiðingum kreppunnar. Þannig standa þeir vörð um kaupmátt hinna tekjulægstu. Hinir tekjuhærri draga saman seglin og leggja meira til sameiginlegra sjóða. Það er bæði réttlátt og efnahagslega skynsamlegt. Lágtekjuhóparnir eyða launum sínum innanlands og því fer nánast allt sem gert er í þeirra þágu aftur út í hagkerfið með tilheyrandi jákvæðum áhrifum á hagvöxt.

Nýbirt skýrsla Þjóðmálastofnunar eftir þá Stefán Ólafsson og Arnald Sölva Kristjánsson staðfestir að hægri stefna sú sem hér var rekin af Sjálfstæðisflokki og Framsóknarflokki um árabil leiddi til ójöfnuðar. Hún sannar líka að fjármálahrunið 2008 varð til þess að lífskjör Íslendinga drógust saman um tugi prósentustiga. Fyrst og fremst segir hún okkur að aðferðir jafnaðarmanna séu bæði réttlátari og efnahagslega skynsamlegri en þær sem hægri menn hafa upp á að bjóða, því hún sýnir með óyggjandi hætti að hagur þeirra sem minnst bera úr býtum hefur verið varinn.

Það er því umtalsverður munur á hægri og vinstri, ekki síst sá að hægri stefnan beið eftirminnilegt skipbrot hér á landi. Ef til vill er til of mikils mælst að innmúraður og innvígður talsmaður hennar um árabil geti séð það eða vilji viðurkenna það. Aftur á móti eru aðrir beðnir um að opna augu fyrir því að það skiptir máli hverjir stjórna."

Eftir nokkrar vikur ræðst hvort fylgismenn nýkjörins forseta Frakklands, Hollandes, ná meirihluta í þingkosningum. Fari svo munu menn nær örugglega sjá þess merki í stefnubreytingu innan alls Evrópusambandsins. Hollande hefur góðan skilning á því að nauðsynlegt sé að kynda hagkerfið lítillega, fjölga störfum og verja velferðina. Það er hægt að gera án þess að stefna ríkissjóðum út í ný skuldafen.

Takk fyrir mig Torfi.