Bankastjórar Royal Bank ogf Scotland og HBOS komu í vikunni fyrir fjárlaganefnd breska þingsins og báðust innilega afsökunar á mistökum sínum í rekstri bankanna.

„Ég baðst innilega afsökunar og geri það viljugur aftur,“ sagði Fred Goodwin frammi fyrir nefndinni,  en hann hefur verið settur af sem bankastjóri Royal Bank of Scotland. „Afsökunin er djúpstæð og skilyrðislaus gagnvart þeirri ógæfu sem snertir okkur öll,“ bætti Goodwin við.

Bankarnir tveir eru nú á framfæri breska ríkisins sem neyðst hefur til þess að leggja þeim til 6.000 milljarða króna til þess að verja þá falli. Bresk stjórnvöld eiga nú 70 prósenta hlut í Royal Bank of Scotland og 43 prósent í Lloyds-bankasamsteypunni sem keypti HBOS til þess að verjast áhlaupi á bankann.

Bældir Íslendingar með sektarkennd

Ný grein hagfræðinganna Jóns Daníelssonar og Gylfa Zoega um íslenska bankahrunið, „Hagkerfi bíður skipbrot“, bendir ákveðið á menn sem ættu að biðja íslensku þjóðina afsökunar. Djúprar, innilegrar og skilyrðislausrar afsökunar.

Slíkt er ekki gert. Þess í stað er íslenskri þjóð boðið upp á harmþrungið sjónarspil sem snýst um örlög seðlabankastjóra sem krefst þess að komast á blöð sögunnar sem píslarvottur þar sem ekki er lengur neitt annað í boði. Nú vill hann samúð og meðaumkvun þjóðar sinnar úr því hann á þess ekki kost að skipta um þjóð.

Jón og Gylfi tala um náin pólitísk tengsl milli einkageirans og yfirvalda sem þjóðfélagsmeinsemd. Reglurnar eru til en tengslin valda því að lausung og eftirlitsbrestur verður í kerfinu öllu.

Þeir eru þess fullvissir að orsök bankahrunsins sé að finna heimafyrir en ekki á alþjóðavettvangi . „Sá grunur læðist að okkur að jafnvel þótt alvarleg fjármálakreppa hefði ekki orðið í heiminum hefðu íslensku bankarnir samt sem áður farið í þrot.“

Jón og Gylfi benda á afar athyglisverðan hlut, sem tilheyrir ekki beinlínis hagfræðinni fremur en öðrum sviðum mannvísinda.  Ef til vill liggi stærstu mistök Seðlabankans í þvi´að hafa ekki getað sinnt forystuhlutverki sínu. „Pólitísk ítök í bankanum hafa valdið því að hann hefur ekki getað tekið þetta leiðtogahlutverk að sér.  Jafnvel ákvarðanir sem voru réttar og hægt var að verja vöktu tortryggni um vanhæfni og óréttmætan ásetning.“

Djúp og innileg afsökunarbeiðni

Formaður bankastjórnar Seðlabankans lætur röksemdir sem vind um eyru þjóta. Jón og Gylfi benda til dæmis á að langtímavandamál geti fylgt áframhaldandi gjaldeyrishöftum. „Vegna þessa er mjög mikilvægt að trúverðugleiki Seðlabankans sé aukinn og að bankinn sinni hlutverki sínu í því uppbyggingarstarfi sem felst í framkvæmd áætlunar (Alþjóðagjaldeyris)sjóðsins.“

Jón og Gylfi segja að enginn vafi leiki á að Fjármálaeftirlitið og Seðlabankinn vissu hvað var að gerast. Það hafi ráðherrar einnig gert. „Samt brást ríkisstjórnin ekki við. Hún hefði á öllum tímapunktum getað tekið ákvarðanir sem hefðu mildað endanlega niðurstöðu. Ef ríkisstjórnin hefði brugðist skynsamlega við væri hagkerfið í mun betri stöðu nú.“

Hvað á nú til bragðs að taka?  Jóni og Gylfa þykir einboðið að krefjast útskýringa seðlabankastjórnarinnar, fjármálaeftirlitsins og ríkisstjórnarinnar á því hvað gerðist, hverjar orsakir vandans séu og hvort mistök hafi átt sér stað. „Þeir opinberir starfsmenn sem bera ábyrgð á mistökum verða að axla ábyrgð sína, hugsanlega með afsögn.“

Björgvin G. Sigurðsson sagði af sér, tók með sér stjórn Fjármálaeftirlitsins og forstjóra þess. Hann sá að sér og hefur fært sína fórn til þess að siðvæða íslensk stjórnmál.

Ríkisstjórnin er farin frá oig tveir seðlabankastjórar.

Kemur einhvern tíma djúpstæð, auðmjúk og skilyrðislaus afsökun frá Davíð Oddssyni sem færir honum betri stað á blöðum sögunnar en nú eru horfur á?

(Birt í DV 12. febrúar 2009) 

Björn Bjarnason kennir Jóni Baldvin Hannibalssyni um bankahrunið íslenska í Morgunblaðinu í dag og ber fyrir sig skrif  seðlabankastjóra sem brást á vaktinni fyrir þjóðina og réttlætir gjörðir sínar.

Björn skrifar: „Sé einhverri einni pólitískri stórákvörðun um að kenna, þegar litið er til bankahrunsins, er það aðildin að evrópska efnahagssvæðinu, sem Jón Baldvin Hannibalsson hefur talið stærstu rauðu rósina í hnappagati sínu. Það er mannlegt að Jón Baldvin vilji skella pólitískri skuld vegna bankahrunsins og alls annars á aðra, en ekki stórmannlegt.“

Er Björn Bjarnason með óráði? Noregur á aðild að EES samningnum en er ekki hruninn. Heldur Björn kannski að það geti verið vegna þess að stjórnmálin í Noregi eru öðruvísi  en hér á landi? Kannski þroskaðri? Meiri fyrirhyggja? Minni blinda, minna brask í nafni hugsjóna um alfrjálst viðskiptalíf?

Er þetta sami Björn og skrifaði í Morgunblaðið 25 . mars 1992: „Full ástæða er fyrir okkur Íslendinga að fylgjast náið með því hvernig Finnar hafa staðið að því að móta stefnu sína og taka ákvarðanir um þátttöku í EB. Þótt aðstæður okkar og Finna séu ekki hinar sömu, er margt líkt með hagsmunum þjóðanna, þegar litið er til Evrópusamstarfsins.“

Björn lauk grein sinni 25. mars 1992 á eftirfarandi hátt: „Vaxtarbroddurinn er hins vegar í Evrópusamstarfinu og samvinnan innan EB á eftir að hafa mótandi áhrif á þróun norræns samstarfs. Að þessum breytingum og afleiðingum þeirra þurfum við Íslendingar að huga ekki síður en aðrir.“

Síðan eru liðin 17 ár og það er milliliðalaust á ábyrgð Sjálfstæðisflokksins að ekkert hefur gerst annað en að Flokkurinn hefur haft ESB-málin í gíslingu í 14 ár og leikið á fiðluna undir hættulega vaxandi frjálshyggjuæxlinu á þjóðarlíkamanum.

Síðan Björn skrifaði Moggagreinina í dag eru hagfræðingarnir Jón Daníelsson og Gylfi Zoega búnir að rassskella hann með eftirminnilegum hætti.

Björn Bjarnason mætti gjarnan lesa eftirfarandi 23 afglöp seðlabankastjórnarinnar, en listinn hefur gengið á netinu að undanförnu:

1.Seðlabankinn er gjaldþrota. Stjórnendur hans töpuðu 150 milljörðum í óvarlegri lánastarfsemi til svokallaðra „óreiðumanna" í því sem kallað var ástarbréfaviðskipti. Þetta jafngildir hálfri milljón króna á hvert mannsbarn í landinu.
2. Seðlabankinn nýtti ekki góðu dagana til að byggja upp gjaldeyrisvaraforða í samræmi við vöxt fjármálakerfisins, þrátt fyrir ábendingar um nauðsyn þess, m.a. frá Þorvaldi Gylfasyni. Viðbúnaður bankans við fjármálakreppu var því í skötulíki.
3. Jafnvel í vor synjaði bankinn láni frá J.P. Morgan sem bauðst á góðum kjörum og nam hærri fjárhæð en aðstoð Alþjóðagjaldeyrissjóðsins nú. Lýsir það ótrúlegu vanmati á viðbúnaðarþörf.
4. Bankinn áttar sig ekki á hlutverki sínu í fjármálastöðugleika og beitti ekki stjórntækjum sínum til að hemja vöxt bankanna, heldur lækkaði þvert á móti bindiskyldu sem var mjög misráðið.
5. Seðlabankinn hefur nær aldrei náð verðbólgumarkmiði sínu frá því honum var sett það í upphafi aldarinnar.

6. Bankinn vanmat augljóslega áhrif of sterks gengis á neyslu og fjárfestingagleði og þar með þenslu.
7. Að geyma gjaldeyrisforða þjóðarinnar á Englandi eftir að Icesave-vandinn var ljós og hætta á frystingu hans, er líkt því að vera í sjóorrustu hjá skipstjóra sem gleymdi púðrinu í landi. Yfirsjónin ætti að varða við þjóðaröryggi.
8. Óviðunandi er að stjórnendur Seðlabankans hafi frétt það í London í febrúar sl. að íslensku bankarnir væru í alvarlegum vanda. Ætlast verður til þess vegna stöðu og hlutverks bankans að hann hefði átt að uppgötva það sjálfur og fyrr.
9. Óskiljanlegar eru ívilnanir hinn 15. apríl í tengslum við bindiskyldu vegna útibúa erlendis eftir þær upplýsingar sem Seðlabankinn hafði fengið í London.
10. Hafi Seðlabankinn fengið svo greinargóðar upplýsingar um stöðu bankanna í London er skýrsla bankans um fjármálalegan stöðugleika frá maí sl. beinlínis villandi upplýsingagjöf.
11. Ófaglegt er að engin viðbragðsáætlun hafi verið til í bankanum vegna fjármálakreppu.
12. Lækkun og hækkun vaxta á víxl jók ekki trúverðugleika.

13. Óheppilegt var og trúlega viðvaningsháttur að Seðlabankinn keppti við viðskiptabankana um fjármagn, m.a. með skuldabréfaútgáfu og í lánalínum.
14. Viðvaningsháttur var að bankinn þagði þegar fréttir bárust af því að hann væri ekki með í samningum norrænu seðlabankana við þann bandaríska. Að bankinn skyldi ekki ná samningum við þann bandaríska var nógu slæmt en þögnin jók á ótta og óvissu og gróf enn frekar undan trúverðugleika á ögurstundu.
15. Ákvörðun um ríkisvæðingu Glitnis var stórslys. Svo röng var hún að stjórnvöld vonuðust fljótlega eftir þroti bankans svo ekki þyrfti að efna samninga! Hve illa er þá komið fyrir trúverðugleika Seðlabankans?
16. Fum og fát í gengismálum dró enn frekar úr trúverðugleika og fagmennsku í Seðlabanka Íslands. Ákvörðun um að festa gengið við 175 stig verður lengi kennd sem hrapaleg mistök, enda lifði „staðfesta" bankans í gengismálum aðeins í tvo daga, því oftrúin á krónuna var svo víðs fjarri veruleikanum á gjaldeyrismarkaði. Hún hefur síðan fallið um tugi prósenta.
17. Kastljósviðtal við formann bankastjórnar hjálpaði ekki til við að verja stærsta fyrirtæki landsins, Kaupþing, falli.
18. Þyngra er en tárum taki ótímabær yfirlýsing Seðlabankans um svokallað Rússalán. Bæði spillti það mjög þeim lánasamningum sem Geir Haarde hafði átt frumkvæði að og einnig orðspori okkar á alþjóðavettvangi.
19. Fyrrnefnt Kastljósviðtal, sem m.a. var birt í Wall Street Journal, dró nokkuð úr trúverðugleika íslensks fjármálakerfis á viðkvæmu augnabliki. Einkum þau ummæli sem voru þýdd svo:...Iceland is „not going to pay the banks' foreign debts".
20. Óheppilegt var að seðlabankastjóri skyldi hóta stjórnarformanni stærsta fyrirtækis landsins knésetningu.
21. Óheppilegt er að seðlabankastjóri dylgi um viðskipti einstaklinga við bankakerfið og ástæður beitingar hryðjuverkalaga.
22. Óheppilegt er að seðlabankastjóri aflétti einhliða trúnaði af fundum sínum með forystumönnum ríkisstjórnarinnar og samningum við IMF.
23. Óheppilegt er að seðlabankastjóri veiti seðlabankastjórum annarra ríkja tilsögn í mannasiðum.

Traust og trúverðugleiki er ekkert hagfræðilegt úrlausanraefni. Engin peningamálastefna fæst við trúverðugleika og traust. Aftur á móti hvílir peningamálastefna á trúverðugleika og trausti. Stjórnvöld, stofnanir, fyrirtæki og einstaklingar eiga að taka mark á ákvörðunum Seðlabanka Íslands á grundvelli trausts og trúverðugleika.

Hvað gerist ef trúverðugleiki og traust er ekki fyrir hendi? Og trúnaðarbrestur er milli ríkisstjórnar og bankastjórnar Seðlabankans?
Ef trúnaðarbrestur verður milli stjórnar fyrirtækis og framkvæmdastjóra víkur framkvæmdastjórinn. Hann er verkfæri stjórnarinnar og hlýðir boðum hennar.

Seðlabankinn er verkfæri í höndum ríkisstjórnarinnar. Þetta verkfæri er notað til þess að fást við ákveðin verkefni í þjóðfélagsbyggingunni þ.e. verðstöðugleika.
Ríkisstjórnin er aftur á móti útbygging úr þinginu, sem fær vald sitt frá kjósendum.
Ef trúnaðarbrestur er milli ríkisstjórnar og bankastjórnar Seðlabankans víkur bankastjórnin en ekki ríkisstjórnin sem sækir vald sitt til kjósenda. 

Sjálfstæðismenn ryðjast fram á völlinn, einkum nánustu menn Davíðs Oddssonar, og segja að ríkisstjórnin sé í hefndarhug og stundi nornaveiðar. Þeir ættu að tala við erlenda kröfuhafa í íslensku bankana. Þeir ættu að tala við erlenda fjölmiðla. Þeir ættu að ræða við stjórnvöld nágrannalandanna. Þeir ættu að ræða við stjórnendur seðlabanka vinaþjóðanna.
Ég sé þessa sömu Sjálfstæðismenn verja Davíð eftir það og segja við íslenska kjósendur að hann njóti trausts og trúverðugleika. Auk heldur vildu Sjálfstæðismenn sjálfir - á sinn silalega hátt - breyta lögunum um Seðlabankann og skipta út körlunum í brúnni.

Í 22. grein seðlabankalaga segir: "Yfirstjórn Seðlabanka Íslands er í höndum forsætisráðherra og bankaráðs svo sem fyrir er mælt í lögum þessum. Stjórn bankans er að öðru leyti í höndum bankastjórnar."

Þetta hlýtur að merkja það eitt að bankastjórninni ber að hlýða forsætisráðherra.

Ef ekki gæti forsætisráðherra hugsanlega sett bankastjórana í nokkurra mánaða frí og sett einhverja í þeirra stað.

Ef þetta gengur ekki hlýtur sú að verða niðurstaðan að hraða nýrri lagasetningu um Seðlabankann sem felst í því að leggja niður stöður seðlabankastjóranna þriggja. Þetta er sama aðferð og Davíð beitti sjálfur er hann lagði niður Þjóðhagsstofnun.

Ef ekkert af þessu gengur er hætta á stjórnkerfiskreppu (constitutional crisis). Þjóðin býr við ótrúverðugan og ómarktækan Seðlabanka sem stjórnvöld löghelga (legitimera) ekki lengur.

Slíkt væri ótækt, skaðlegt fyrir þjóðina, og mundi valda henni álitshnekki um langa hríð, innanlands sem utan.

Íslensk þjóð glímir enn við sína eigin þrælslund.

Ég vil nefna nokkur atriðið sem breytt hafa Íslandssögunni undanfarnar vikur en bið lesendur endilega að bæta við listann:

1)  Bankahrunið á Íslandi í byrjun október.

2)  Yfirlýsingar um að Íslendingar ætli aðeins að endurgreiða hvítum mönnum en ekki svörtum.
 
3)  Hryðjuverkaárás breskra blökkumanna á Ísland. Þjóðir af sama kynþætti í ESB fylgja þeim að málum. 
 

4)  Sigur blökkumanna í Evrópusambandinu í frelsisstríði þeirra við Íslendinga. Íslensk stjórnvöld skrifa undir friðarsáttmála um að allir menn séu jafnir óháð litarhætti og Íslendingum sé skylt að borga líka blökkumönnum innan ESB, líka Bretum.

5)  Ku Klux Klan hópur stofnaður í Seðlabankanum til þess að vernda hvíta íslenska kynþáttinn.
 

6)  Helmingur þjóðarinnar lítur í spegil og sér að hún er svört eins og sauðsvartur almúginn í ESB-löndunum. Vill ganga þeim á hönd og deila kjörum með íbúum innan ESB.

7)  Hinn helmingurinn trúir því ekki að hann sé svartur og telur að um sólbrúnku sé að ræða. Hringlar í íslenskum krónum í vösum sínum og syngur hástöfum:

  Ég fer í ljós þrisvar í viku
  Og mæti reglulega í líkamsrækt
  Ég fer í Hollywood um helgar
  Með mynd af bílnum í vasanum.

Í byrjun janúar fjallaði Agnes Bragadóttir, blaðamaður á Morgunblaðinu, um viðtal við Þorstein Pálsson sem aldrei var birt í blaði hennar í desember árið 1990. Þá var Þorsteinn formaður Sjálfstæðisflokksins.

Í greininni kemst Agnes að því að Þorsteinn Pálsson, nú ritstjóri Fréttablaðsins, hafi ekkert leyfi til þess að gagnrýna Davíð Oddsson seðlabankastjóra. Eftir að hafa tapað formannsslag í Sjálfstæðisflokknum við Davíð árið 1991 hafi Þorsteinn haft lifibrauð sitt úr hendi hans í 15 ár! Því sé ódrengilegt af honum að gagnrýna Davíð.

Þetta kemur upp um sérkennilegt, ófrjálst og kúgað hugarfar Agnesar. Umbunar- og tyftunarkerfi Davíðs var sem sagt fólgið í því að kaupa völd og hollustu manna með aðgangi að ríkissjóði. Hinir sem dirfðust að fara gegn agavaldi Davíðs fengu sem sagt engar sendiherrastöður.

Er  Agnes frjáls blaðamaður eða finnst henni eðlilegt að starfa í skjóli einhvers? Er hún málpípa einhvers sem hún þarf að endurgjalda greiða?

Berum saman Þorstein Pálsson og Hannes Hólmstein Gissurarson prófessor við Háskóla Íslands. Báðir hafa þessir menn verið í innsta hring Sjálfstæðisflokksins, báðir meðlimir í svokölluðum Eimreiðarhópi frjálshyggjumanna sem farið hefur með völdin í flokknum í nær aldarfjórðung.

Þorsteinn andmælir foringjanum. Hann gagnrýnir vaxta- og peningamálastefnu Seðlabankans í leiðurum Fréttablaðsins. Stundum fara skoðanir hans saman við skoðanir Davíðs, stundum ekki.

Tilfellið Hannes Hólmsteinn

Hannes Hólmsteinn Gissurarson gerir þetta ekki. Samkvæmt kenningu Agnesar er hann enn að greiða Davíð Oddssyni fyrir að hafa fengið að starfa og skrifa í skjóli hans í 20 ár.

Hannes fékk lektorstöðu í Háskóla Íslands eftir að Birgir Ísleifur Gunnarsson, þáverandi menntamálaráðherra, hafði farið gegn dómnefndaráliti og beitt járkarli og kúbeini Flokksins til þess að koma honum að. Síðan þá hefur Hannes Hólmsteinn verið dæmdur fyrir meiðyrði og síðar í Hæstarrétti fyrir brot á höfundarrétti sem hver sómakær háskóli í nágrannalöndum hefði talið brottrekstrarsök. Vart þarf að rifja upp að það mál höfðaði Auður Laxness gegn honum vegna subbuskapar með höfundarrétt í verkum Hannesar um Halldór Laxness.
Eftir aldarfjórðung er keyptur og ófrjáls Hannes enn að endurgreiða skuld sína við Davíð. Í fyrsta tölublaði Reykjavík Grapevine á þessu ári rekur hann orsakir íslensku kreppunnar á blekkjandi hátt fyrir enskumælandi fólk:

„Við byggðum eitt ríkasta land í heimi þegar litið er til þjóðartekna á mann. Lífskjör okkar voru með því besta... Allt þetta var lagt í rúst af þremur samverkandi þáttum samtímis: alþjóðlegri fjármálakreppu, skekkju í regluverki EES samningsins, sem gat ekki staðið undir fullnægjandi þjónustu við seðlabanka yfir landamæri,  og loks villimannslegu áhlaupi breskra yfirvalda gagnvart íslensku bönkunum í byrjun október.“

Þetta bull endurtekur prófessor Hannes og mærir Davíð í grein í Wall Street Journal fyrir þremur dögum. Sami Hannes og sá sem hreifst með útrásinni, vildi ganga lengra, og skrifaði bókina “Hvernig getur Ísland orðið ríkasta land í heimi?”.

Hvergi minnist Hannes Hólmsteinn á rætur Davíðshrunsins - frjálshyggjuhrunsins innanlands, en varar við kommúnistastjórn í Wall Street Journal. Aumingja Davíð sá hvert stefndi fyrstur manna en gat ekki gert neitt, bara aðvarað, segir Hannes í hinu virðulega blaði.

Um trúverðugleika Háskóla Íslands

Gylfi Magnússon hagfræðingur við Háskóla Íslands og nýbakaður viðskiptaráðherra sagði í DV gær að hrunið mætti rekja til rangrar hugmyndafræði og grundvallarákvarðana sem teknar hefðu verið á pólitískum vettvangi: „Þar mótuðu menn greinilega einhverja stefnu sem í grundvallaratriðum var þannig að bankarnir fengu að leika lausum hala. Þeir fengu að vaxa landinu yfir höfuð. Og þeir fengu að gera þetta með þeim hætti að ef illa fór lenti reikningurinn að stórum hluta á íslenskum skattgreiðendum. Þetta áttu menn að vita og sjá fyrir, því að þetta er eiginlega kennslubókardæmi um það hvernig ekki á að skipuleggja fjármálakerfið.”

Hvernig væri að Hannes Hólmsteinn legðist nú á sveif með stjórnvöldum í viðleitni þeirra til þess að endurvekja trúverðugleika og traust?   Gylfi Magnússon hefur tiltrú í þjóðfélaginu og eykur veg HÍ á nýjum vettvangi. 

Eftir að hafa verið dæmdur fyrir ritsubbuskap í Hæstarétti veit Hannes Hólmsteinn það best sjálfur hvernig hann getur aukið veg og trúverðugleika Háskóla Íslands.

(Birt í DV 5. febrúar 2009)