Fyrir nær áttatíu árum fjallaði Jón Þorláksson, stofnandi Sjálfstæðisflokksins, um hneigð stjórnmálamanna til að kaupa fylgi og launa fylgi:

“Það er gott að vera vinur vina sinna, ekki nema loflegt, að skólastjóri sýni lærisveinum sínum rausn eða flokksforingi fylgismönnum, eftir sinni getu. En takmörk eru dregin milli hins leyfilega og óleyfilega í þessu sem öðru. Af eigin efnum eða með frjálsu fengnu fé verður lausnin að ljúkast, svo að leyfilegt sé. Lyklar að ríkisféhirslunni eru engum fengnir til þess að að sækja þangað vinargjafir eða fylgdarlaun.”

Stundum rofar til og upp kemst um leynimakkið, hrossakaupin, frændhyglina og einkavinavæðinguna. Bankahrunið rauf þagnarmúrinn og spillinarfnykinn lagði um þjóðfélagið. 
En venjulega byrgir þokan sýn, fáa grunar nokkuð, enda fer skipting gæðanna fram á laun. Á tímum einkavæðingar eru samningar gerðir á laun og leið vina greidd með ósýnilegum hætti. Einkavæðing varð þannig hrein viðbót við rótgróið fyrirgreiðslukerfi íslenskra kunningjastjórnmála.  Hagsmunir forréttindahópanna og leynimakk þeirra á allt sitt undir því að þokunni létti ekki. Gagnsæi er skæðasti óvinur þeirra.

GRECO, nefnd á vegum Evrópuráðsins sem fylgist með spillingu í aðildarlöndunum, komst meðal annars að þeirri niðurstöðu um Ísland upp úr þúsaldamótunum að á tímum mikillar einkavæðingar væri umtalsvert aukin hætta á spillingu á í viðskiptum hins opinbera og einkafyrirtækja, enda stækkaði gráa svæðið á mörkum ríkisrekstrar og einkarekstrar til mikilla muna við slíkar aðstæður. Sérfræðingar GRECO létu svo um mælt, að andvaralausir embættismenn og opinberir fulltrúar samfélagsins, sem teldu sér trú um að spilling væri hverfandi lítil á Íslandi, gripu trauðla til ráðstafana til þess að ganga úr skugga um hvort slík staðhæfing ætti við rök að styðjast. 

Er rannsóknarnefnd Alþingis það sverð og skjöldur sem almenningur þarf á að halda?

Eru íslenskir embættismenn og kjörnir fulltrúar fjöldans í raun og veru andvaralausir eða eru þeir partur af íslensku kunningjaveldi sem þeir hafa lítinn hag af að hrófla við?
Sannleikurinn er líkast til sá að frændhygli, kunningjaveldi eða venjulegur klíkuskapur er hluti af íslenskri siðmenningu í viðskiptum og stjórnmálum. Tryggð á grundvelli frændsemi og vináttu er gamalgróið gildi íslenskrar siðmenningar.  Það er samofið stjórnmálum og viðskiptum og veldur því að umburðarlyndi með yfirsjónum, afglöpum og jafnvel brotum, sem frændur og vinir fremja, er meira en ella væri. Jón Þorláksson taldi eðlilegt og lofsvert að vera vinur vina sinna. Honum gat varla komið til hugar að 80 árum síðar hefði Davíð Oddsson, flokksbróðir hans á forsætirráðherrastóli, gengið svo langt að nota ráðherradæmi sitt til þess að semja sérstök forréttindalög um eftirlaun fyrir sjálfa sig og “vini” sem þáðu laun fyrir stuðninginn við slík lög.

Löggjöf og reglugerðir um nútímalega stjórnsýslu gera ekki ráð fyrir samtryggingu á grundvelli frændhygli eða kunningjaveldis. Þvert á móti hafa verið sett lög sem verja eiga borgarana gegn geðþóttavaldi stjórnarherra í þessu efni. Veruleikinn er þó oft annar en lög segja til um.
Launung og samtrygging getur hæglega átt við um íslensku stjórnmálaflokkana þótt varla verði haldið fram með gildum rökum að þeir hafi allir sömu hvatirnar né sömu ástæðurnar til þess að sveipa starfsemi sína þoku og huliðshjúp. Full ástæða er til að minnast þess að Alþingi setti ekki nútímaleg lög um aukið gagnsæi í fjármálum stjórnmálaflokka fyrr en árið 2006 og er Ísland eftirlegukind í samfélagi Evrópuþjóða í þeim efnum.
Ég læt lesendum eftir að giska á hverjir það voru sem drógu lappirnar.

Ég vona enn að rannsóknarnefnd Alþingis hafi haft kjark til þess að slíta sjálfa sig lausa frá gamla Íslandi og hafi í störfum sínum ekki verið gegnumsýrð af þeirri vafasömu siðmenningu sem felldi íslenska fjármálakerfið og laskaði stjórnkerfið svo illa sem raun ber vitni.