Ég var að lesa grein, sem rituð er í fréttabréf Norræna verslunarráðsins í Tékklandi. Höfundur greinarinnar er Pavel Kohout sem tiltlaður er fjármálaráðgjafi.
Ég snaraði henni úr ensku til gamans og birti hana hér að neðan. Skáletunin er mín í hluta greinarinnar en þar birtast viðhorf sem verðugt er að hafa í huga í nafni raunsæis.
NORRÆNAR FRÉTTIR 1/2010
Fyrir aðeins fimm árum var Ísland ennþá fyrirmynd um þróað og stöðugt hagkerfi. Lítið atvinnuleysi, heilbrigð ríkisfjármál, hátt menntastig, fátíð efnahagsbrot, vel heppnaðar breytingar á lífeyriskerfinu á sjöunda áratugnum og heppilegar lýðfræðilegar aðstæður, þökk sé lífeyriskerfinu... hvers gæti hagfræðingur frekar óskað sér sem fyrirmynd? Meira að segja Landsbankinn var tekinn sem fyrirmynd um vel rekna íhaldssama fjármálastofnun þegar breyta átti Expandia Banka í lífvænlegt fyrirtæki. Rangt var farið að við að breytingar á Expandia í upphafi því hann lagði traust sitt um of á háar greiðslur og gerði ekki ráð fyrir kostnaði vegna innstæðna og stórra lána. En hvað annað átti þessi tékkneski banki (sem síðar var yfirtekinn af Raiffeisenbank) sammerkt með Íslandi? Hin upprunalega og þrautreynda stefna, sem Ísland hafði fylgt, var ekki kastað fyrir róða fyrr en árið 2005.
Á þeim tímapunkti ákváðu Íslendingar að að hefja árásargjarna alþjóðlega útrás. Í framvarðarsveitinni var Landsbankinn sem auðnaðist að lokka til sín gríðarlegan fjölda sparifjáreigenda í Hollandi og Bretlandi í gegn um útibú sín. Á aðeins örfáum árum tókst bankanum að laða til sín 300 þúsund viðskiptavini í Bretlandi (sumar heimildir herma að fjöldinn hafi verið yfir 400 þúsund) og um 120 þúsund sparifjáreigendur í Hollandi.
Rétt svona til að gefa hugmynd um þvílík umsvif var um að ræða jafngildir þessi fjöldi því. að tékkneskum banka hefði tekist að laða til sín 13 milljónir viðskiptavina í Þýskalandi og Austurríki á þremur árum! Breskir og hollenskir sparifjáreigendur flykktust inn á reikninga Icesave þar sem háir vextir voru í boði. Frá ársbyrjun 2006 til loka ársins 2007 jukust erlend innlán í íslenskum bönkum þrítugfalt og vel það. Peningamagn í umferð jókst um 90 prósent á aðeins einu ári. Þetta peningaflæði inn í landið skapaði verðbólgþrýsting. Verðlag hækkaði árlega um 15 til 17 prósent. Hvernig skyldi Seðlabanki Íslands hafa brugðist við því?
Í skólabókartextanum segir að fyrstu viðbrögð seðlabanka við að draga úr verðbólgu séu séu fólgin í því að hækka vexti. Vandinn er sá að háir vextir laða að erlent fé. Við Tékkar höfum af bitra reynslu af þessum áhrifum. Á tíunda áratugnum soguðu háir vextir í okkar landi til sín fjármagn spákaupmanna. Það kynti undir verðbólgu, en síðar, í maímánuði 1997, leysti þetta úr læðingi fjármála- og bankakreppu. Þversögnin er sú að vextirnir juku peningamagn í umferð í hagkerfinu þá aðeins að þeir virkuðu sem tálbeita fyrir fjárfesta eða sparifjáreigendur.
En bankakreppan í Tékklandi í lok aldarinnar var hátíð hjá þeirri kreppu sem skall á Íslendingum. Stóri munurinn var sá að gjaldfærni Tékka var í lagi en ekki Íslendinga sem gátu ekki greitt skuldina. Þegar fjármálakreppa heimsins barði að dyrum á Íslandi með fullum þunga haustið 2008 kom óstöðugleiki alls íslenska kerfisins upp á yfirborðið. Það hafði ekki aðgang að fé og hafði þar af leiðandi ekkert milli handa til þess að greiða þá háu vexti sem bankarnir höfðu boðið. Hrunið varð að veruleika á aðeins nokkrum dögum.
Innstæður í íslensku bönkunum voru háðar skyldutryggingum. Íslenska ríkið hafði eeinfaldlega ekki nægilegt fé milli handa. (Ímyndið ykkur hvernig það hefði verið fyrir Tékkneska ríkið að standa skil á lágmarksinnstæðum 13 milljóna viðskiptavina!).
Af þessum sökum féll fjárhagur íslenska ríkisins saman á augabragði þetta ægilega haust 2008 og allar götur síðan hafa þarlend stjórnvöld reynt að leysa vandann í samvinnu við alþjóðlegar stofnanir og erlendar ríkisstjórnir. Hluti lausnarinnar lá í samningum við hollensk og bresk stjórnvöld sem lagt höfðu út fyrir lágmarksinnstæðum í stað íslenskra stjórnvalda.
En þá gerðist það að forseti landsins, Ólafur R. Grímsson, neitaði að skrifa undir lög um þennan samning. Íslenska þjóðin er reið – því ættu venjulegir borgarar að borga fyrir mistök bankamannanna? Af þessum sökum er hætta á því að lögin um fjármögnun skuldanna við Hollendinga og Breta verði felld í komandi þjóðaratkvæðagreiðslu.
Tilfinningar Íslendinga eru skiljanlegar, en þeir voru áhrifalausir – og lögmæti krafna Breta og Hollendinga á hendur Íslendingum er hafið yfir allan vafa. Efnahagshamfarirnar eru afleiðing af rangri peningastefnu og stórhættulegu athæfi bankamannanna. En íslenska þjóðin verður að axla ábyrgð. Geri hún það ekki hafnar íslenska þjóðin fyrr en seinna í fjármálalegri og pólitískri einangrun. Það er erfitt að gera sér í hugarlund ömurlegri örlög fyrir litla þjóð. Ekki aðeins verður endurreisnaráætluninni, sem sett var á fót á síðasta ári, stefnt í voða heldur mun þjóðin glata orðspori sínu næstu árin. Það besta sem íslenska þjóðin getur gert er að axla ábyrgðina ( Ábyrgð á um 14 þúsund evrum á hvert mannsbarn) frekar en að hætta á að annað hrun verði að veruleika, sem leggði enn þyngri byrðar á þjóðina.
Saga íslensku þjóðarinnar sýnir okkur fram á mikilvægi góðrar peningamálastefnu. Í hinum enda Evrópu rambar Grikkland á barmi kreppu. Þar eru öfgarnar á hinn veginn, allt of lágir vextir valda vanda þeirra nú.
Orðum þetta á einfaldan hátt: Seðlabanki getur skipt máli.