Þann 1. desember 2008  höfðu sjálfsagt fæstir öðlast glögga sýn og fullnægjandi skilning á því hversu alvarlegt bankahrunið tveimur mánuðum áður var í raun og veru. Fæstir gerðu sér fulla grein fyrir því hve alvarleg staða var komin upp vegna gagnkvæmra skuldbindinga innan Evrópska efnahagssvæðisins um innstæðutryggingar sparifjáreigenda.
Sérfræðingur að nafni Frida Fallan hjá sænska seðlabankanum, Sveriges Riksbank, var þó fyllilega með á nótunum þegar hún þennan sama dag sendi L. Nyberg, yfirmanni sínum, sjö blaðsíðna handrit um Ísland sem fórnarlamb innstæðutryggingakerfis Evrópusambandsins.
Sá er þetta ritar komst yfir handrit Fridu Fallan á síðasta ári og ritaði grein í DV um inntak þess.
Sannast sagna er handritið bráðmerkilegt. Tónninn er sleginn með eftirfarandi orðum: „Ísland hefur komið verr út úr kreppunni en nokkurt annað Evrópuland, og er fyrir vikið þjakað af hrikalegri skuldabyrði. Því ættu sérstaklega gistiríki íslensku bankanna (Holland og Bretland) og leiðtogar ESB, að viðurkenna að vandamál Íslands er ekki einungis tilkomið vegna óábyrgra lánveitinga og ófullnægjandi viðbragða íslenskra stjórnvalda, heldur að miklu leyti líka vegna úrelts eftirlitskerfis ESB, sem stjórnmálaleiðtogar innan ESB hafa kosið að horfa fram hjá.“

Til þrautavara
ESB-tilskipunin um innstæðutryggingar segir ekki berum orðum að ríkissjóður sé ábyrgur fyrir innstæðum heldur megi líta svo á að bankakerfið sjálft beri ábyrgðina. Hin umdeilda tilskipun segir aðeins að ríkið beri ábyrgð á að innstæðutryggingakerfi sé fyrir hendi. „Í íslenska tilvikinu (líkt og víða annars staðar) er tryggingasjóður innstæðna rekinn af bönkunum með litlu fjármagni en skyldu þeirra til þess að leggja meira fé í hann ef á þarf að halda... En verði stór banki gjaldþrota er ekki trúverðugt að aðrir bankar standi undir slíku gjaldþroti. Með þessum hætti er það líkt og þegjandi samkomulag að ríkið hlaupi undir bagga í stórum bankagjaldþrotum. Á endanum getur kostnaðurinn fallið á skattgreiðendur og ríkið mun þá þjóna hlutverkinu sem innstæðutryggjandi til þrautavara,“ segir Frida.
„Og það sem verra er að þetta gefur til kynna að ábyrgð á því sem er í grundvallaratriðum neytendavernd í gestalandinu er flutt yfir á skattgreiðendur í heimalandinu.“

Ábyrgðin ljós í upphafi
Það er einmitt í þessu ljósi sem skoða ber þau bréf sem send voru Bretum og Hollendingum úr viðskiptaráðuneytinu fyrir sjálft bankahrunið. Þar reyndu embættismenn –  í nafni ráðherra – að fullvissa Breta og Hollendinga um að Íslendingar myndu grípa til allra þeirra ráða sem dygðu til þess að viðhalda trausti á fjármálakerfinu og bönkunum. Velja menn ekki alltaf fjárhagslegan stuðning ef hann er í boði frekar enn áhlaup og fall banka?
Jónína S. Lárusdóttir ráðuneytisstjóri ritaði svofellt bréf 5. október 2008 til breska fjármálaráðuneytisins en það var keimlíkt öðrum orðsendingum íslenskra stjórnvalda til Breta og Hollendinga mun fyrr.
Bréfið er svohljóðandi:

Mr. Clive Maxwell
HM Treasury
I Horse Guards Road
London SWIA 2HQ
United Kingdom

Kæri herra Maxwell
Neðangreint er ritað með hliðsjón af viðræðum þínum við ráðuneytið nú um helgina.
Ef á þarf að halda mun ríkisstjórn Íslands styðja Tryggingasjóð innstæðueigenda og fjárfesta við nauðsynlega fjármögnun til þess að fullnægja skuldbindingum um lágmarkstryggingar innstæðna fari svo að Landsbankinn og starfsemi hans í Bretlandi bresti.

Fyrir hönd ráðherra,
Jónína S. Lárusdóttir.

Endurskoðun þótt síðar verði
Auðvitað er bréf af þessum toga ekki skrifað nema með fullri vitund, vilja og samþykki stjórnvalda.
En jafnvel þótt stjórnvöld, sem enn glíma við frávita þjóð sína um réttlæti í Icesave-málinu, hafi gert sér grein fyrir ábyrgð sinni gagnvart innstæðum sparifjáreigenda í gistiríkjum Landsbankans -  Bretlandi og Hollandi -  er ekki þar með sagt að kerfið sé réttlátt. Öðru nær. En það er fásinna að blanda saman neyðaraðgerðum, sem grípa varð til í Bretlandi til að forðast áhlaup á bankakerfið þar, og endurskoðun þessa óréttláta kerfis. Bjögun þessa kerfis er ekki Bretum að kenna og vel má vera að aðildarlönd ESB verði til viðtals um að breyta því þótt síðar verði. 

(Birt í DV 17. febrúar 2010)