Hér kemur annar hluti minnisblaða Fridu Fallan, sérfræðings hjá sænska seðlabankanum (Sveriges Riksbank) frá 1. desember 2008.  Fyrsta hlutann er að finna hér:


Hluti II

Ísland tengist þessu fjarstæðukennda og úrelta kerfi í gegn um samninga á vegum EFTA.  Framangreindar reglur eru aðeins lítill hluti þess umfangsmikla og flókna lagatexta sem Ísland á aðild að í gegn um EFTA þótt svo að landið eigi ekki aðild að ESB og hafi enga möguleika til þess að hafa áhrif á þessar reglur. Spurningin er því hvort íslenskir stjórnmálamenn hafi fyllilega skilið áhrif og afleiðingar af þessum lagatexta.  Fyrstu viðbrögð þeirra við kreppunni benda til þess að þeir hafi ekki gert það.  Og í fullri hreinskilni: hvernig var hægt að ætlast til þess að þeir gerðu það?
Til þess að skilja að fullu regluverk Evrópusambandsins og flækjur þess þyrftu þeir helst að vera innvígðir eða að öðrum kosdti að hafa aðgang að lögfræðnigum og hagfræðingum í stjórnsýslu sinni til þess að greina regluverkið. Ísland er lítið land fjarri meginlandi Evrópum og augljóslega ekki í góðri stöðu að þessu leyti.

En það þarf tvo til að dansa tangó. Og hér hlutu að vera aðrir sem skildu hvað um var að vera og höfðu getuna til þess að gera eitthvað í málinu. En gerðu ekkert í málinu. Sjálfsagt hafa einhverjir hvíslað í eyru Íslendinga að þeir dönsuðu of hratt og það gæti ógnað heilsu þeirra. En stöðvaði einhver dansinn, slökkti einhver á tónlistinni? Svo virðist ekki vera. 
Í fyrsta lagi er hér um að ræða stjornmálamenn innan aðildarlanda Evrópusambandsins og innan stofnana ESB. Þeim hefur verið gert vel ljós sú staðreynd, ekki síst af yfirvöldum á Norðurlöndum, að fjársvelt og ófullnægjandi ESB-ramminn þarfnaðist endurskoðunar. Þrátt fyrir þetta hefur enginn pólitískur vilji verið fyrir hendi ef rá eru taldar smávægilega jaðarbreytingar sem gerðar hafa verið.
Í öðru lagi er um að ræða gistiríkin Holland og Bretland sem eru í lykilhlutverkinu gagnvart Íslandi. Ekki er að sjá að þarlend yfirvöld hafi hirt um að upplýsa landa sína um verkan innstæðutryggingakerfisins. Er víst að sveitarfélög, eftirlaunaþegar og aðrir viðskiptavinir íslensku bankana hefðu lagt inn sparifé sitt hefðu þeir vitað að vernd þeirra byggðist á litlum einkasjóði (Tryggingasjóði innstæðueigenda og fjárfesta) með innan við einn milljarð í eigin fé, sem bera má saman við þúsund milljarða tryggingu að baki bresku bankanna? Smæð íslenska innstæðusjóðsins var ekkert leyndarmál. Þessar upplýsingar er meðal annars hægt að finna í opinberum skýrslum Evrópusamtaka innstæðutryggjenda en innstæðutryggingakerfi allra aðildarlanda ESB eiga þar aðild. Engar þessháttar upplýsingar var hins vegar að finna á vefsíðum breskra yfirvalda. Aðeins fáum vikum  fyrir fall Landsbankans mátti finna eftirfarandi  upplýsingar á vefsíðu um Icesave í Bretlandi: „... innstæðuverndin er tryggð með tvennum hætti (stundum kallað vegabréfskerfið),  en það merkir á endanum að heildartryggingin er sú hin sama og væri innstæðurnar tryggðar í gegn um breska innstæðutryggingakerfið.“
Hér er enn vikið að því að eftirlitsskyldan sé á herðum heimaríkisins (Ísland). En augljóslega getur gistiríkið (Bretland) brugðist við og leiðrétt villandi upplýsingar. Augljóslega var það ekki gert þrátt fyrir þá staðreynd að þessir bankar (íslensku bankarnir) buðu mjög háa ávöxtun sem er sígilt viðvörnunarmerki um áhættusöm viðskipti.

Niðurstaðan liggur í augum uppi: Gestaríki íslensku bankanna innan Evrópusambandsins bera einnig sök á hörmungunum sem riðu yfir Ísland. Þar af leiðandi væri sanngjarnt að þau bæru hluta byrðanna. Því þegar öllu er á botninn hvolft er hér um að ræða að greiða út tryggingar innstæðna í gestaríkjunum.  Hvernig væri að borgarar gestaríkjanna bæru lítinn hluta byrðanna, til dæmis einn tíunda hluta þess sem ætlast er til af hverjum íslenskum borgara?  Hvernig væri að Evrópusambandið kæmi að málinu, til dæmis með því að veita Þróunar- og endurreisnarbanka Evrópu heimild til að leggja Íslandi lið við að endurfjármagna hina föllnu banka með ákvæði um að Íslendingar gætu leyst til sín hluti bankans eftir til dæmis fimm ár?  Þetta væri aðeins minniháttar kostnaður fyrir hagkerfi gistiríkjanna og Evrópusambandsins. En þetta mundi bæta möguleika Íslands verulega. Þetta væri skref sem gengi mun lengra en þær ráðstafanir sem gripið hefur verið til í samvinnu við Alþjóðagjaldeyrissjóðinn, sem felast þegar öllu er á botninn hvolft lán sem þarf að endurgreiða. Mér sýnist að þetta gæti verið það sem dygði til þess að gistiríkin og ESB greiddu siðferðilega skuld sína við Íslendinga. Þetta er leið sem hugsanlega er lagalega erfitt að framfylgja en ætti eingu að síður að fara. Á tímum, þegar við förum fram á að banakstjórar og banakeigendur endurgreiði bónusa og hagnað af siðferðislegum ástæðum, er ekki til of mikils ætlast að ríkin sjálf geri slíkt hið sama.  Þetta ætti að gera án þess að hrekja Íslandi inn í það sársaukafulla og niðurlægjandi skuldaskilaferli hjá Parísarklúbbnum svonefnda þar sem þjóðir sem lána fé og skuldarar mætast samkvæmt hefð.

Hér er með öðrum orðum meginboðskapurinn sá að gera upp siðferðislega skuld við Ísland.  En hvaða lærdóma getur Evrópusambandið í heild dregið af þessu? Í fyrsta lagi leiðir þetta íbúum Evrópusambandsins fyrir sjónir hver mestu hagsmunamálin hafa verið fyrir lítnn hóp manna í stjórnkerfi sambandsins:  Stjórn- og eftirlitskerfið er gallað og þarfnast endurskoðunar.  Það er ófært um að veita íbúum Evrópu það öryggi og tiltrú á bankakerfið sem það á rétt á.  Þetta stjórnkerfi er í fyrsta lagi ófært um að koma auga á hættur. Og í versta falli, þar sem skattgreiðendum er gert að koma að málum, geta byrðarnar dreifst með ójöfnum og óréttlátum hætti meðal þjóðanna.  Því bankar, eins og þeir íslensku, starfa sem heilar greinar, og byrðarnar falla í meginatriðum á heimaríkið.  Sérhvert land ber hins vegar ábyrgð á bönkum sem starfræktir eru sem dótturfélög innan landanna. En einnig við slíkar  aðstæður getur skuldabyrðin dreifst með óréttlátum og óvæntum hætti.  Bankar sem stafa innan tiltekins bankahóps skiptast mjög ört á eignum innan hópsins. Byrði þín sem skattgreiðanda getur verið háð því hvort dótturfyrirtækin af þínu þjóðerni greiddu eða greiddu ekki út stórar fjárhæðir skömmu fyrir fall tiltekins banka inna hópsins. Þetta eru vitanlega ekki boðlegar aðstæður.