Það er alltaf einhver ferskur vindstrengur sem fylgir Evu Joly. Ég hlustaði á hana í hádegisfréttum RÚV um að við ættum að fara á byrjunarreit og Icesave-skuldirnar væru ekki á ábyrgð Íslendinga einna heldur allrar Evrópu.

Hún er ekki ein um þessa skoðun og menn gjörþekkja rökin innan stofnana ESB og seðlabanka innan Evrópu.
Þessu til áréttingar ætla ég að vitna í fréttaskyringu sem ég skrifaði í DV 11. júlí síðastliðið sumar þar sem reifuð voru sjónarmið Fridu Fallan, sérfræðings hjá sænska seðlabankanum, en hún hafði ritað yfirmanni sínum greinargerð um íslenska bankahrunið og ábyrgð.
Reyndar lét Styrmir Gunnarsson svo lítið að vitna í þessa frétt í bók sinni „Umsátrið" sem fjallar um bankahrunið og aðdraganda þess.
En hér er fréttaskýringin:


HRUNADANSINN SEM ENGINN STÖÐVAÐI
(DV 11. júlí 2009)

"Öll Evrópa ætti að svara kalli Íslands. Því sannleikurinn er sá að þótt kenna megi stjórnendum bankanna um ófarirnar vegna óábyrgrar og áhættusækinnar hegðunar á fjármálamarkaði, og íslenskir stjórnmálamenn og embættismen beri ábyrgð á því að leyfa þessa hröðu og skuldsettu útþenslu, þá bera þeir ekki einir ábyrgðina vegna þess að skipbrot íslenska fjármálakerfisins er jafnframt skipbrot eftirlitskerfis Evrópusambandsins. Íslendingar bera tæplega ábyrgð á því."
Þannig kemst bankasérfræðingurinn Frida Fallan að orði í sjö blaðsíðna samantekt sem hún sendi yfirmanni sínum Lars Nyberg, aðstoðarseðlabankastjóra Svíþjóðar 1. desember síðastliðinn.

Ísland er ekki eitt ábyrgt
Drög að samantekt Fallan, sem DV hefur undir höndum, eru afar athyglisverð í ljósi þeirra deilna sem uppi eru um Icesave-samninginn og ábyrgð ríkisins á ofurskuldbindingum. Þá eru komnar fram vísbendingar um að skuldir þjóðarinnar séu nú þegar við hættumörk. Þetta eykur óvissuna um að samningurinn um ríkisábyrgð á Icesave-skuldunum njóti meirihlutastuðnings á Alþingi. Ekki er búist við að málið verði afgreitt úr nefndum þingsins fyrr en meirihlutastuðningur hefur verið tryggður. Einna helst er litið til þess að styrkja endurskoðunarákvæði með sérstakri bókun þingsins.

Frida Fallan gerir innistæður, tryggingasjóði innistæðueigenda og ríkisábyrgð á slíkum innistæðum að umtalsefni. "Ísland hefur komið verr út úr kreppunni en nokkurt annað Evrópuland, og er fyrir vikið þjakað af hrikalegri skuldabyrði. Því ættu sérstaklega gistiríki íslensku bankanna (Holland og Bretland) og leiðtogar ESB, að viðurkenna að vandamál Íslands er ekki einungis tilkomið vegna óábyrgra lánveitinga og ófullnægjandi viðbragða íslenskra stjórnvalda, heldur að miklu leyti líka vegna úrelts eftirlitskerfis ESB, sem stjórnmálaleiðtogar innan ESB hafa kosið að horfa fram hjá."

Ríkið á endanum ábyrgt
Fallan segir að þetta sé mikilvægt sjónarmið. Óviðunandi sé að Ísland beri eitt ábyrgðina á Icesave-reikningunum og það sé eðlilegt að gistiríkin og aðildarlönd ESB komi til móts við Ísland. Illugi Gunnarsson, þingmaður Sjálfstæðisflokksins, vék orðum að þessu og grein Fallan á þingfundi í lok júní.

Frida Fallan fullyrðir að ESB-tilskipunin segi ekki berum orðum að ríkissjóður sé ábyrgur fyrir innistæðum heldur megi líta svo á að bankakerfið sjálft beri ábyrgðina. Hin umdeilda tilskipun segir aðeins að ríkið beri ábyrgð á að innistæðutryggingakerfi sé fyrir hendi. "Í íslenska tilvikinu (líkt og víða annars staðar) er tryggingasjóður innistæðna rekinn af bönkunum með litlu fjármagni en skyldu þeirra til þess að leggja meira fé í hann ef á þarf að halda."

Fallan spyr hvað sé að þessu fyrirkomulagi og bendir á að þetta sé einskonar tryggingarkerfi sem geti virkað verði einn banki gjaldþrota. "En verði stór banki gjaldþrota er ekki trúverðugt að aðrir bankar standi undir slíku gjaldþroti. Með þessum hætti er það líkt og þegjandi samkomulag að ríkið hlaupi undir bagga í stórum bankagjaldþrotum. Vitanlega mundi sá kostur líklega verða fyrir valinu, að láta bankann ekki verða gjaldþrota heldur beita öðrum ráðum. En á endanum getur kostnaðurinn fallið á skattgreiðendur og ríkið mun þjóna hlutverkinu sem innistæðutryggjandi til þrautavara."

Handvömm stjórnmálamanna
Frida Fallan segir að einmitt þetta hafi aldrei verið rætt opinskátt. Þvert á móti hafi umræðan snúist um að ríkið ætti ekki að fjármagna tryggingasjóði. "Og það sem verra er að þetta gefur til kynna að ábyrgð á því sem er í grundvallaratriðum neytendavernd í gestalandinu er flutt yfir á skattgreiðendur í heimalandinu."

Fallan spyr hvernig í ósköpunum það hafi orðið að meginreglu innan ESB að heimaland verði ábyrgt fyrir erlendri starfsemi fyrirtækja sinna í öðru landi. Hvernig má það vera að þessu furðulega kerfi var komið á fót?" Fallan segir að grunnregla ESB um ábyrgð heimalands eigi rætur að rekja til hugmyndarinnar um sameiginlegan markað; allir bankar innan ESB-landa eigi að geta keppt við banka í öðru aðildarlandi. Á sama tíma eigi sparifjáreigendur að geta treyst því að heimaland erlends banka veiti sömu tryggingar og þeir fá í sínu eigin landi.

Þetta er skynsamlegt í markaðslegu tilliti en ef tilteknar greinar eru mjög stórar geta þær risið heilum þjóðríkjum yfir höfuð og stjórn- og eftirlitskerfið hefur þróast með sama hraða og til dæmis bankageirinn, segir Fallan. Hún er ekki einu sinni viss um að íslenskir stjórnmálamenn hafi í upphafi gert sér fulla grein fyrir því út á hvað lagatextinn gekk. "Viðbrögð þeirra í upphafi bankahrunsins benda til þess að þeir hafi ekki gert það. Og var hægt að ætlast til þess? Til þess að skilja flækjur ESB-regluverksins þarf maður að vera innvígður eða hafa aðgang að fjölda sérfræðinga. Fjarri meginlandinu er staða Íslands ekki góð í þessu sambandi."

En það þarf tvo í dansinn og aðrir áttu að skilja hvað var í uppsiglingu en brugðust. "Margir hvísluðu að hraði Íslands á dansgólfinu væri orðinn hættulega mikill. En stöðvaði einhver dansinn? Slökkti einhver á tónlistinni?"

ESB, Holland og Bretland eiga að sýna lit
Fallan bendir á að evrópskum stjórnmálamönnum hafi verið bent á, ekki síst af yfirvöldum á Norðurlöndum, að illa fjármagnaðir tryggingasjóðir og regluverk ESB þyrfti að endurskoða. Þrátt fyrir það hafi enginn vilji verið til þess að breyta neinu á afgerandi hátt. "Í öðru lagi er ekki að sjá að yfirvöld í gistilöndum íslensku bankanna, fyrst og fremst þau bresku og hollensku, hafi hirt um að upplýsa eigin þegna um verkan innistæðutryggingakerfisins. Hefðu sveitarstjórnir, eftirlaunaþegar og aðrir lagt fé sitt inn í íslenska banka hefðu þeir verið upplýstir um að innistæður þeirra nytu tryggingar 9 milljarða króna í íslenskum tryggingasjóði, sem væri jafn mikið og 1.000 milljarðar til tryggingar bresku bönkunum?"

Fallan segir að ábyrgðin á eftirlitinu sé á herðum heimalandsins (Íslands). En gistilandið geti vitanlega brugðist við og leiðrétt villandi upplýsingar. "Það var ekki gert þrátt fyrir þá staðreynd að þessir bankar buðu mjög háa vexti sem er sígilt merki og aðvörun um áhættusækni."

Sársaukafullt og niðurlægjandi
Niðurstaðan Fridu Fallan er skýr: "Gistilönd íslensku bankanna innan ESB eiga einnig sök á íslenska bankahruninu. Þar af leiðandi væri sanngjarnt að þau bæru nokkurn hluta af byrðunum sem af hruninu hlutust [...] Og hvað um að þróunarbanka Evrópu yrði falið að taka þátt í endurfjármögnun íslensku bankanna gegn því að þeir gætu eignast hlutina aftur innan til dæmis fimm ára á nafnverði? [...] Þetta mundi bæta möguleika Íslendinga verulega. Með þessu væri stigið stærra skref en gert er í samningi landsins við Alþjóðagjaldeyrissjóðinn. Þar er enda um að ræða lán sem þarf að endurgreiða [...] Á tímum þegar við biðjum eigendur banka um að endurgreiða bónusa og arð á siðferðislegum grundvelli er ekki til of mikils mælst að farið sé fram á hið sama af ríkjunum. Og það ætti að gera án þess að neyða Ísland til þeirrar sársaukafullu og niðurlægjandi aðgerðar að leita á náðir Parísarklúbbsins þar sem lánardrottnar og skuldarar gera upp málin á grundvelli þrotameðferðar."

Frida Fallan segir að boðskapurinn felist í siðferðisskuldbindingunni gagnvart Íslandi. "Brestir eru í ríkjandi innistæðutryggingakerfi (ESB) og það þarfnast endurskoðunar. Það getur ekki skapað íbúum Evrópu nauðsynlegt öryggi og þá tiltrú sem þeir eiga heimtingu á. Eftirlitskerfið er ekki einu sinni til þess fallið að finna hætturnar."

Niðurstaða Fridu Fallan er í aðalatriðum sú að afnema verði ríkjandi innistæðutryggingakerfi ESB. "Nýtt kerfi ætti að taka mið af því sem augljóst hefur orðið í ríkjandi bankakreppu; að aðeins ríkið getur tekist á við innistæðutryggingar [...] Fyrir þetta hlutverk ríkisins eigi bankarnir að greiða sérstakt iðgjald."