Smám saman rennur upp fyrir manni, að einn er sá hlutur sem breytist seint, með hraða snigilsins.

Breytist seint vegna þess að um er að ræða seigfljótandi kviku sem hnígur áfram nánast án þess að nokkur taki eftir.

Ég er að tala um siðferði og siðmenningu íslenskra viðskipta. Hún er að sínu leyti samofin stjórnmálum og eignarhaldi á íslenskum stórfyrirtækjum á löngum tíma. Þessi siðmenning er afsprengi helmingaskiptareglu Framsóknarflokksins og Sjálfstæðisflokksins þar sem kaupmannavaldið í Reykjavík og kaupfélagshagsmunir SÍS-veldisins toguðust á.

Lengi býr að fyrstu gerð.

Ný kynslóð viðskiptamanna tók að hasla sér völl fyrir 15 til 20 árum. Allt var þá með sæmilega kyrrum kjörum að öðru leyti en því að auðsöfnun var hafin í skjóli gjafakvótans.

Menn vissu að hvað sem tautaði og raulaði yrði að tryggja sérhagsmunagæsluna á vettvangi stjórnmálanna. Kvótakerfið, og viðskipti með óveiddan fisk í sjó, voru varin með kjafti og klóm. Engir dómar náðu að henkkja kerfinu. Úr því sægreifar gátu lifað ofar lögunum og látið sterkustu stjórnmálaöflin vinna fyrir sig voru þeim allir vegir færir. Þeir lifðu í hægindum refsileysis eins og Eva Joly kallar það.

Um aldamótin var Davíð Oddsson, sem þá hafði verið forsætisráðherra sérhagsmunanna í 9 ár, orðinn áhyggjufullur og vildi tryggja framgang grundvallarprinsípa markaðarins; séreignarréttinn, frelsið og samkeppnina. Hann hafði þá búið við fjórfrelsi EES-samningsins í 6 ár.

Hvernig mátti framfylgja þessu öllu í senn?

Hann gerði nánast allt vitlaust:

Hann réði leiðitama taglhnýtinga með flokksskírteini til eftirlitsstarfa.

Hann kom vinum og skyldmennum fyrir í dómskerfinu sem í siðmenntuðum ríkjum er fullkomlega aðgreint frá framkvæmdavaldinu.

Hann ofsótti einstaklinga í viðskiptalífinu eins og höfðingi á Sturlungaöld frekar en að fylgja almennum reglum, skipti veröldinni í svart og hvítt: „Þeir sem ekki eru vinir mínir eru óvinir.“

Hann dró tennurnar úr samkeppnisyfirvöldum þegar þau voguðu sér að gera húsleit hjá vildarvinum Flokksins í olíufélögunum.

Hann kippti einkavæðingu bankanna úr skynsamlegu ferli, dró upp helmingaskiptaregluna og skipti góssinu milli vina sem haldið gætu upp Sjálfstæðisflokknum og Framsóknarflokknum enn um hríð.

Og svo framvegis...

Forystumenn heilla þjóða, sem ekki fylgja sjálfir almennum reglum og prinsípum, heldur geðþótta og búa til svarthvíta veröld, eru ekki góðar fyrirmyndir fyrir upprennandi kaupsýslumenn. Þeir læra, að með flokksskírteini á lofti geta þeir olbogað sig áfram, skotið sér undan samkeppnisreglum, fengið fyrirgreiðslu og jafnvel tilslakanir í lagasetningu þegar mikið liggur við, komist fram hjá fjármálaeftirliti, greitt í flokkssjóði til þess mýkja upp ístöðulausa stjórnmálamenn, fengið „rétta“ meðferð réttarvörslukerfisins þegar mikið liggur við, komist framhjá útboðum og forvali við úthlutun verkefna, strokið sveitarstjórnarmönnum meðhárs og setið að verkefnum í staðinn, tekið sæti í bræðralögum þar sem „gjöf sér æ til gjalda“, og þar sem einn lánar öðrum til að komast yfir eignir sem myndar á endanum sýktan vef krosseignatengsla.

Allt hrundi.

Nú eru þessir menn á flótta undan réttvísinni, reyna að hreiðra um sig í þjóðfélagskerfi sem ætlunin var að skúra og gera hreint í.  Þeir reyna að skipta á milli sín góssinu sem liggur eftir bankahrunið, hreiðra um sig í bönkunum þar sem gömlu sýktu tengslin ráða afskriftum og úthlutun gæðanna. Þeir sitja til hægri og vinstri handar Ásmundar Stefánssonar í Landsbankanum, Þá er að finna í Arionbanka og Íslandsbanka. Þeir eru í skilanefndum og slitastjórnum og þar allt um kring.  Þeir eru á þönum að finna leiðir til að halda eignum, jafnvel á kostnað almennings, þeir þefa uppi nýja huldueigendur bankanna og strjúka þeim meðhárs.  

Ný ríkisstjórn með fögur fyrirheit um að skúra allt hátt og lágt, koma á heilbrigðara viðskiptalífi, auka gagnsæi og bæta regluverkið, sá ekki við þessum seigfljótandi sjúkdómi íslenska athafnalífsins þar sem mestu afreksmenn eru taldir þeir sem tekst að svíkja sem mest undan skatti.

Það sem verra er: Ríkisstjórnin veit ekkert hvernig hún á að taka á þessum þætti vandans, enda er hann óvenjulegur.

Ríkisstjórnin kom sér til dæmis undan því að stýra bönkunum ögn lengur af hræðslu við einhverja ímyndaða óvini og hefur nú lítið að segja um framvinduna.

Samt hefur verið leitt í ljós í skoðanakönnun að þjóðin treystir stjórnvöldum betur til þess að annast afskriftir skulda heldur en stjórnum bankanna.

Erum við dæmd til að vera ribbalda- og bananalýðveldi enn um sinn?