Ráðherrar og ráðuneyti þeirra njóta aðkeyptrar sérfræðiþjónustu við undirbúning  pólitískra mála svo sem lagafrumvarpa og álitsgerða. Þessi staðreynd varð Sigurði Þórðarsyni, fyrrverandi ríkisendurskoðanda, tilefni til þess að halda því fram að ráðherrar hneigðust til þess að ráða þá til verka sem þeir treysta. Orðin lét hann falla í samtali við höfund þessa pistils 18. apríl í fyrra.

Yfirlýsing Sigurðar er athyglisverð. Vitanlega hljómar hún sem sjálfsögð sannindi. En í henni felst einnig dulin yfirlýsing um að oft séu ráðnir til verka valdhlýðnir menn með rétt flokksskírteini. Gunnar Helgi Kristinsson stjórnmálafræðingur hefur kallað það hluta af umbunarkerfi flokkanna að geta sett vini og flokksbræður á launaskrá hjá almennum skattborgurum.

Trúnað milli manna er ekki síst að finna meðal reglubræðra, innan klúbba eða samtaka af ýmsum toga sem grundvallast á sameiginlegum gildum, verðmætamati eða pólitískri hugmyndafræði.  Með hliðsjón af þessu þarf ekki að koma á óvart að valdhafar kjósi fremur að koma því fólki í lykilstöður sem þeir þekkja, eru venslaðir eða framvísa réttu flokksskírteini fremur en að styðjast við almenn viðmið og reglur um menntun, reynslu og hæfni þegar ráðið er í slíkar stöður.

En svo gerist það að því meiri sem embættis- og stjórnmálamenn telja þörfina fyrir launung og ógagnsæi vera og því ljósfælnari sem ákvarðanir þeirra verða vegna sérhagsmunagæslu, því brýnni verður þörf þeirra til þess að velja leiðitama og valdhlýðna embættismenn til verka sem reiðubúnir eru til þess að fylgja stjórnarherrunum, réttlæta gjörðir þeirra, gefa þeim skynsemisblæ eða halda þeim í þagnargildi. Þannig er þetta og þannig á þetta að vera að mati margra. Engu að síður stríðir þetta gegn hugmyndum um þjóðfélag sem reist er á verðleikum borgaranna.

Pantaðar niðurstöður fyrir almannafé

Norski fræðimaðurinn Thomas Mathiesen  ritaði fyrir margt löngu forvitnilega bók um réttarfarið í samfélaginu. Niðurstöður hans varpa ljósi á það sem Sigurður Þórðarson sagði forðum. Thomas telur nefnilega að því sé ekki endilega þannig varið að valdhafar lúti  ævinlega niðurstöðum sérfræðinga  heldur sé þessu jafnvel öfugt farið; menn í valdastólum ráði sérfræðinga sem lagi niðurstöður sínar að fyrirfram gefnum vilja valdhafanna. Eðli málsins samkvæmt hlýtur þetta að eiga sérstaklega við um fámenn þjóðfélög eins og hið íslenska þar sem traust milli manna er innsiglað og fyrirfram gefið, til dæmis með aðild að sama stjórnmálaflokki, sömu hagsmunasamtökum eða sama ættar- eða kunningjahópnum. Þetta er undirstaða frændhyglinnar og eitt helsta einkenni kunningjaveldisins.

Raunar lét fyrrverandi ríkisendurskoðandi ofangreind orð falla þegar sá sem þetta ritar spurði hann um skýrslu sem embætti hans hafði gert um gríðarlegan vöxt í kaupum ráðherra og ráðuneyta þeirra á sérfræðiþjónustu. Þetta var í stjórnartíð Davíðs Oddssonar og Halldórs Ásgrímssonar á fyrri hluta áratugarins. Embættið komst að því að auk þess sem milljarðavöxtur hafði hlaupið í kaup á sérfræðiþjónustu á vegum ráðherra virtist sem mikil lausung ríkti um gerð skriflegra samninga um verð, tímamörk og fleira. Höfðu menn eitthvað að fela? Þess utan var í minnihluta tilvika um útboð á ráðgjafar- og sérfræðiþjónustu að ræða, sem bendir til hirðuleysis um meðferð almannafjár.

Allt er þetta sérlega hættulegt fyrir háskólasamfélagið sem standa þarf vörð um frelsi sitt og sjálfstæði.

Hrun banka eða stjórnmála?

Ríkisstjórn VG og Samfylkingarinnar ætti að hafa þetta í huga þegar hún fær nú eldskírn sína sem skiptastjóri í  einu skelfilegasta þrotabúi sem nokkrir stjórnmálaflokkar hafa skilið eftir sig í hinum vestræna heimi. Þar átti reyndar Samfylkingin nokkurn hlut að máli.

Á grundvelli ofanritaðs má augljóslega halda því fram að á löngum tíma hafi orðið til meðvirk og gagnrýnislaus stjórnsýsla í lykilstofnunum samfélagsins. Meira að segja má halda því fram að með blygðunarlausri misbeitingu valds við skipun dómara hafi ætlunin verið að tryggja áframhaldandi refsileysi forréttindahópa sem stjórnvöld höfðu velþóknun á.

(Birt í DV 2. sept. 2009)