Hvaðan á efnahagslegur stöðugleiki að koma ef ríkið má ekki lengur að stuðla að honum eða beita ráðum sínum og ríkissjóði til þess?“

Þeirrar spurningar spyr bandaríski hagfræðiprófessorinn James Galbraith þá  sem tala fyrir niðurskurði ríkisútgjalda og vilja stöðva allar opinberar áætlanir sem stutt geta við ýmsa þætti efnahagslífs á brauðfótum. 

Galbraith lét hafa eftir sér nýverið á viðskiptavef Yahoo-veitunnar að hann væri hlynntur aðferðum til þess að halda ríkinu frá slíkum áætlunum en væri mótfallin því að beita þeim.  „Það er einfaldlega allt of snemmt.  Ríkisútgjöldin eru hreinlega  meginástæða þess að þrengingarnar á heimsmarkaðnum hafa ekki nú þegar orðið að djúpri heimskreppu.“

Spyrja má hvað sé til ráða til þess að koma hjólum hagkerfisins aftur af  stað.  Hvernig á að stuðla að hagvexti þegar fjármálamarkaðurinn  undir gunnfána markaðsfrelsis brást og dró með sér vænlegan rekstur fyrirtækja í fallinu?

Að ná mörgum markmiðum í senn
Galbrait svarar þessari spurningu á þann veg að að bandarísk stjórnvöld geti  ráðist í viðhald og endurbyggingu innviða samfélagsins  og á þar meðal annars við samgöngumannvirki og þvílíkt.  Þar að auki telur hann mikilsvert að nota hreyfiafl  ríkissjóðs til þess að beina þróuninni í tiltekna átt; stuðla að tækniþróun sem tyllir undir sjálfstæðan orkubúskap  um leið og dregið yrði úr mengun og umhverfisspjöllum. „Ef við tökumst ekki á við þessar stóru stefnumarkandi spurningar náum við aldrei sjálfbærum efnahagsbata,“ segir Galbraith.

Frjálshyggjupostular samtímans kenna ríkisafskiptum um  lánfsfjárkreppuna sem náði hæðum fyrir ári síðan með falli Lehmans-banka.  Í stað þess að láta gangverk frjálsa markaðarins skammta fjöldanum húsnæði eftir framtaki og efnum  hvers og eins hefðu bandarísk stjórnvöld verið með puttana í útlánum til húsnæðiskaupa fátæklinga með þeim afleiðingum að milljónir gátu eignast íbúðir en ekki borgað. Þetta segja þeir dæmigerða  velferðarpólitík sem komi heilum hagkerfum í vanda  og bæta við að fáránlega lágir vextir fyrir meðalgöngu  bandaríska seðlabankans hafi stuðlað að skelfilegri og almennri skuldasöfnun.

James Galbraith og margir aðrir hagfræðingar, eins og  Joseph Stiglitz, blása á rök frjálshyggunnar sem muna má fífil sinn fegurri og virðist vera á góðri leið með að tapa trúarbragðastríðinu sem geisað hefur innan hagfræðinnnar undanfarin fjörutíu ár.

Skuldir til góðra verka
Í þeirri verstu útreið sem íslensk fyrirtæki og fjölskyldur hafa mátt þola í náttúruhamförum af mannavöldum kann það að hljóma einkennilega að skuldir geti verið af hinu góða.  Galbraith segir að skuldasöfnun ríkisins hafi gegnt uppbyggilegu hlutverki í viðleitni þess við að auka stöðugleika efnahagslífsins. „Það var bráðnauðsynlegt að hafa ríkisvald sem sinnti þessu hlutverki  af miklum krafti og á uppbyggilegan og sjálfbæran hátt.“  Hann bætir við að þeir sem draga vilja úr ríkisútgjöldum með afgerandi hætti, til dæmis með skattahækkunum, skilji ekki gangverkið  að baki skuldasöfnuninni.

Lánsfjárkreppan olli miklum samdrætti skatttekna  hins opinbera, meðal annars vegna aukins atvinnuleysis, minnkandi neyslu og lægri tekjum einstaklinga og fyrirtækja.

En kreppan olli annars konar vandræðum. Útgjöld vegna vaxandi atvinnuleysis jukust til muna sem og til annarra sviða sem óhjákvæmilega þurfa fjármagn til þess að viðhalda stöðugleika alls efnahagslífsins.

Hvorki niðurskurður útgjalda né skattahækkun getur leyst skuldavanda ríkisins vegna þess að það dýpkar aðeins kreppuna og eykur vandan frjálsa markaðarins að mati Galbraiths.

Það er áreiðanlega heilmikið til í því, að unnt sé að samþætta  lýðræðislegt almannavald, skattheimtu og fjármálalegan stöðugleika.  Það mistókst hér á landi. Til að mynda er ekki langt síðan Josef Ackermann, aðalbankastjóri  Deutsche Bank, lét af frjálshyggjutrú sinni á síðum Der Spiegel og í Financial Times. Sagði sem svo, að fullreynt væri að fjármálakerfið gæti ekki gengið óstutt og án íhlutunar. Almannavaldið yrði að  koma á fót fjölþjóðlegu eftirlitskerfi ef vel ætti að vera.

(Birt í DV 16. sept. '09)