Spilling getur verið af margvíslegum toga en felst yfirleitt í því að eintaklingar verða sér úti um gæði og áhrif með ólögmætum hætti. Venjuleg réttarríki bregðast tiltölulega hart við spillingu, einkum mútum og mútuþægni í stjórnmálum, viðskiptum og opinberu lífi.

Árni Johnsen, þingmaður Sjálfstæðisflokksins, er sá eini sem tekið hefur út refsingu fyrir mútuþægni í meira en 10 ár. GRECO, nefnd á vegum Evrópuráðsins, sem rannsakar spillingu í aðildarlöndunum, hefur fyrir löngu lagt til að refsing við mútubrotum verði hert hér á landi. Í nýlegri skýrslu um Ísland mál lesa á milli línanna að það veki undrun nefndarinnar að aðeins einn maður,  hafi verið dæmdur fyrir mútubrot hér á landi í svo langan tíma.

Þjóðin fyrirgaf sínum manni og kaus hann aftur á þing!

Að tala gegn ráðherra

Embættiveitingar urðu fljótlega að verkfæri í höndum stjórnvalda til að viðhalda völdum sínum; aðgangur að ríkissjóði gaf þeim tækifæri til að kaupa hollustu valinna gæðinga.

Þekkt er dæmið af dr. Guðmundi Finnbogasyni, sem árið 1905 féll í ónáð hjá Hannesi Hafstein ráðherra heimastjórnarinnar. Hann hafði þótt nánast sjálfkjörinn til embættis fyrsta fræðslustjóra landsins vegna rannsókna í þágu lýðmenntunar. Guðmundi varð það á að tala gegn sjónarmiðum Hannesar á almennum bændafundi í símamálinu svonefnda, en þar var tekist á um það hvort leggja ætti sæstreng til landsins eða koma á loftskeytasambandi við útlönd.

„Guðmundur varð því líklega fyrstur íslenskra embættismanna þess sérkennilega heiðurs aðnjótandi að finna fyrir því hvaða afleiðingar það getur haft að hugsa og tala á þeim nótum sem eru ráðherrum ekki að skapi,“ skrifar dr. Jörgen Pind í merkri bók um Guðmund, Frá sál til sálar.

Skrifaðu málverk

Bankastjórar á fyrri tíð  voru brenndir marki klíkuþjóðfélagsins rétt eins og nú.  Þeir sóttu sömu veislurnar og fóru saman í laxveiðiferðir. Flestir voru þeir auk þess með sömu flokksskírteinin.  Á tímamótum gáfu þeir hver öðrum dýrar gjafir, oftar en ekki málverk eftir virta listmálara.  Þekkt eru dæmi þess að bankastjóri hafi gefið öðrum bankastjóra málverk en látið bankann sinn borga reikninginn. Orðið málverk er líka hentugt því að er eins í eintölu og fleirtölu:  eitt málverk, þrjú málverk, tíu málverk. Þannig var hægt að kaupa tvö eða fleiri, gefa eitt en hengja eitt eða fleiri upp heima hjá sér. Á reikningnum stóð kannski:  „Málverk    kr. 1.000.000,-  “,   en ekkert um fjölda þeirra.

Að endurgjalda fyrir embættið

Í fróðlegri endurminningabók um Guðna í Sunnu (Þórðarson) eru birt gögn sem benda sterklega til þess að seðlabankastjóri, ráðherrar og Flugleiðir hafi með margvísilegum og kerfisbundnum hætti reynt að knésetja flugrekstur og ferðaskrifstofuumsvif Guðna á áttunda áratugnum. Vilmundur Gylfason skrifaði í Vísi 19. desember 1975: „Getur verið að almenningi finnist það eðlilegt, sjálfsagt og kurteislegt, sem fram kom í Þjóðviljanum fyrir nokkru, að skömmu áður en samgönguráðherra, Halldór E. Sigurðsson (Framsónarflokki) , svipti helsta keppinaut Flugleiða ferðaskrifstofuumboði, þá þáði hann lúxusreisu til Bahamaeyja í afmælisgjöf frá Flugleiðum? Finnur enginn skrítna lykt?“

Áður óbirt minnisblöð Brynjólfs Ingólfssonar, fyrrverandi ráðuneytisstjóra í samgönguráðuneytinu, benda til þess að hlutur Seðlabankans í því að knésetja Sunnu og Viking Air hafi verið bæði óvenjulegur og óeðlilegur. Til að mynda er að sjá sem bankinn, sem þá fór með bankaeftirlit,  hafi látið samgönguráðherra í té upplýsingar um viðskipti Sunnu og Alþýðubankans sem háðir voru bankaleynd.

Frásögn Guðna er frásögn af því hvernig stjórvöld og embættis- og valdamenn í bankakerfinu reyndu að knésetja rekstur hans í þágu klíkubræðra innan Flugleiða og Sambands íslenskra samvinnufélaga.

Af þessum dæmum má ráða að klíkuskapur og spilling á sér svo langa sögu og er svo innmúruð í íslenskt samfélag að erfitt getur reynst að uppræta hana nema til þess verði notaðir nýjir vendir.

(DV 22. júlí 2009)