Ríkisstjórn Jóhönnu Sigurðardóttur er mikill vandi á höndum. Öll spjót standa á henni þegar átta mánuðir eru liðnir frá hörmungum bankahrunsins og afglöpum stjórnvalda og stofnana sem hámörkuðu tjón íslensku þjóðarinnar. Gjaldeyrishrun bættist ofan á fjármálakreppuna sem ein og sér hafði nægt afl til þess að framkalla mestu efnahagsdýfu síðari áratuga hér á landi.

Bankahrunið framkallaði slíka ólgu á fáum vikum að ríkisstjórn Geirs H. Haarde hrökklaðist frá. Kjósendur horfðu ekki aðeins ofan í tómar buddur sínar og fram á vaxandi efnalegt óöryggi heldur gróf um sig tortryggni í garð íslenskra stjórnmála yfirleitt. Tími var kominn til þess að lofta út.

Áratugum saman hafði klíkuþjóðfélagið grafið um sig og skapað forréttindastétt þar sem ófust saman helstu peninga- og auðlindahagsmunir þjóðarinnar og yfirráð á vettvangi stjórnmálanna. Þessi forréttindastétt hafði að lokum búið svo um hnútana upp úr aldamótunum síðustu að hún hafði framkvæmdavaldið, löggjafarvaldið og hálft dómsvaldið í höndum sér. Hún gat lifað í refsileysi við hlið réttarríkisins og bjó sig undir að ná undirtökunum á fjórða valdinu, fjölmiðlunum.

Boðskapur forsetans

Það er vel þess virði að rýna með kaldri hlutlægni á það sem Ólafur Ragnar Grímsson, forseti Íslands, hefur um þetta að segja í ítarlegu viðtali í nýju tölublaði Mannlífs.

Hann ræðir þar um íslenska siðmenningu í pólitík sem einskonar krónískan sjúkdóm sem rætur eigi að rekja aftur til heimastjórnar Hannesar Hafstein fyrir einni öld síðan. Þar ófust stjórnmálaflokkar saman við embættiskerfið í flokksræði „...þar sem forystumenn flokkanna höfðu drottnunarvald yfir embættiskerfinu í ríkara mæli en hollt var fyrir lýðræðið.“

Og Ólafur Ragnar bætir við: „Flokkarnir skipuðu miskunnarlaust sína fulltrúa í embætti innan ráðuneyta og í öðrum stjórnstofnunum, dyggir flokksmenn höfðu forgang, almennir hæfileikar, menntun og reynsla, voru ekki ráðandi [...] Þetta hefur gert embættiskerfið flokkspólitískt í tvennum skilningi, menn eiga sinn sess og stöðu innan embættismannakerfisins hollustu við flokkinn að þakka og hins vegar að menn vissu um þetta skipunarvald ráðherranna.“

Í ljósi þessa kemst Ólafur Ragnar að þeirri niðurstöðu að ein af orsökunum fyrir kerfishruni bankanna hafi verið áratuga langt samspil flokksræðis og stjórnsýslu í landinu. Sjúkdómurinn verði ekki læknaður nema til komi siðvæðing og breyttir starfshættir á vettvangi stjórnmálaflokkanna og við val á embættismönnum.

Máttleysislegt viðnám

Nú þykjast margir sjá teikn þess að ríkisstjórninni hafi ekki tekist sem skyldi að verða við kröfum kjósenda um uppstokkun og hreinsun. Þvert á móti hafi hún látið glepjast af hrægömmum og hákörlum gamla kerfisins sem hreiðri um sig á nýjan leik í fjármálalífinu undir verndarvæng bláeygðra stjórnarherra.

Vandi ríkisstjórnarinnar í þessu efni er ekki minni en sá djúpstæði efnahagsvandi sem steðjar nú að heimilum og fyrirtækjum í landinu. Tröllauknar skuldir blasa við á öllum vígstöðvum. Enda eru klíkustjórnmálin menningarsjúkdómur sem ekki verður læknaður nema með meðulum siðvæðingarinnar.

„Á Íslandi ríkir ný yfirstétt. Skilanefndir gömlu bankanna fara nú með eignir gamla bankakerfisins og drottna yfir örlögum dauðlegra,“ segir Ólafur Arnarson, höfundur bókarinnar Sofandi að feigðarósi, í nýjum bloggpistli sínum. 

Skilanefndir eru aðeins eitt dæmi af mörgum um hneigðir í átt til laumuspils og ógagnsæis gamla klíkuþjóðfélagins.

Ríkisstjórnin var kjörin til þess að vinda ofan af klíkuþjóðfélaginu. Ætli hún sér að halda velli verður hún að vanda verk sín á þessu sviði einnig, fylgja gagnsæjum reglum og upplýsa um hagsmunatengsl.