Hér á landi halda margir því fram að réttast hefði verið að ráða einvörðungu útlendinga til rannsókna á öllum þáttum bankahrunsins, ekki síst vegna smæðar þjóðfélagsins og þess kunningjaveldis sem hér ríkir. Þetta var borið undir Evu Joly í viðtali við DV á dögunum. Hún svaraði:

„Þetta er vandi hér á Íslandi. En ég held að Ísland sé réttarríki. Sannleiksnefndir eru frekar verkfæri sem grípa þarf til í þróunarlöndum. Maður setur ekki á fót sannleiksnefnd í réttarríki. Þar er stuðst við réttarkerfið sjálft. Maður dregur fólk fyrir dóm."

Þetta er merkileg og nánast lævísleg yfirlýsing. Í skilvirku réttarkerfi leiðir grunur til rannsóknar; rannsókn leiðir ýmist til ákæru eða til þess að mál er látið niður falla. Leiði mál til ákæru taka dómsstólar við og dæma samkvæmt þeirri reglu að allir eru saklausir uns sekt er sönnuð.

Þarf að hlaða rannsóknar- eða sannleiksnefnd ofan á slíkt kerfi? Hugsanlega ef grafast þarf fyrir um afmarkaða hluti sem ekki endilega fara fyrir dóm. Segja má að símhlerun og aðrar njósnir um hagi einstaklinga á vegum stjórnvalda frá fyrri tíð séu þessa eðlis. Nú ríkir meirihluti á Alþingi sem væri í lófa lagið að leiða það mál til lykta með sannleiksnefnd. Líkast til eru enn tveir til þrír menn á lífi sem gætu sagt þjóðinni sannleikann um það mál.

Lögin og veruleikinn
Alþingi hefur komið á fót embætti umboðsmanns Alþingis og embætti ríkisendurskoðanda til varnar borgurunum gegn stjórnvaldinu. Aldrei hafa lög um ráðherraábyrgð frá 1963 verið virkjuð. Aldrei hefur landsdómur verið kallaður saman til að rétta yfir afglöpum ráðherra. Alþingi hefur einnig heimild samkvæmt 39. grein stjórnarskrárinnar til þess að setja á fót rannsóknarnefndir í sérstökum tilvikum.
Sú heimild hefur ekki verið nýtt frá stofnun lýðveldisins. Alþingi setti hins vegar síðastliðinn vetur sérstök lög um rannsóknarnefnd Alþingis sem falið var að rannsaka aðdraganda og orsakir bankahrunsins. Nefndin getur ráðið sérfræðinga til að rannsaka hlut bankamanna, embættismanna og stjórnvalda og kafa ofan í grunsamleg mál frá fyrri tíð sem varpað geta ljósi framvinduna og útskýrt hvers vegna íslenska þjóðin – ein þjóða – þarf að þola kerfishrun heils bankakerfis og gríðarlegt fall gjaldmiðils síns. Afleiðingar þessa hruns eru svo hörmulegar að brugðið hefur verið á það ráð meðal annars að gera þá að mögulegum glæpamönnum sem enn afla gjaldeyris fyrir þjóðina. „Gjaldeyrisvanskilamenn" gætu þeir heitið.

Enn skortur á gagnsæi
En hvað er rannsakað? Hversu langt fer nefndin aftur í tímann til að leita skýringa? Hefur hún aðgang að þekkingu og kunnáttu sem skiptir máli? Spyr nefndin réttra spurninga?
Þetta veit enginn vegna þess að rannsóknarnefndin vinnur fyrir luktum dyrum. Það er í hrópandi andstöðu við kröfu samtímans, kröfu kjósenda og kröfuna um gagnsæi. Að þessu leyti vinnur rannsóknarnefndin í anda „gamla Íslands".
Í raun og veru ætti að snúa reglunni við: Nefndin ætti að vinna fyrir opnum tjöldum og gæti aðeins með sérstakri heimild lokað réttarhaldi eða eiðsvarinni skýrslutöku. Ef nefndin starfaði fyrir opnum tjöldum gæti sérhver borgari gagnrýnt, andæft og lagt inn ný gögn og vitnisburð. Með vissum hætti ætti þjóðin beinan aðgang að sannleiksleitinni. Meira að segja gætu kjósendur gert sínar athugasemdir við störf nefndarmanna sjálfra.
Ástæða er til að vera vel á varðbergi gagnvart tilhneigingum stjórnkerfisins til þess að fela störf sín og vinna fyrir luktum dyrum. Það er skiljanlegt og í samræmi við þá siðmenningu og hugarfar sem náð hefur rótfestu innan þess á löngum valdaferli stjórnmálaflokka sem skópu kunningjaveldið og klíkuþjóðfélagið. Hugarfarið er þverpólitískt og partur af siðmenningu þjóðarinnar í þessum skilningi.

Ef grundvallarreglan um gagnsæi í opinberri stjórnsýslu væri virt væri lýðræðið um leið virkara og þörfin þverrarndi lítil fyrir sannleiksnefndir.

Birt í DV 24. júní