Ég hef að undanförnu velt fyrir mér orðaparinu hæfi – vanhæfi og reynt að setja það í samband við önnur orð eins og völd og áhrif og jafnvel reynt að hugsa um viðtekna túlkun þessara orða sem hluta af grunngildum og menningu íslensku þjóðarinnar.

Ástæðan fyrir þessum pælingum er sú staða sem komin er upp í rannsóknarnefnd Alþingis,  þar sem tveir nefndarmenn, þeir Páll Hreinsson og Tryggvi Gunnarsson hafa þrýst á Sigríði Benediktsdóttur að segja sig úr nefndinni fyrir orð sem hún hefur látið falla opinberlega. Þau snúast um græðgi og glæfralegt gáleysi þeirra sem hafa áttu eftirlit með bönkunum og sjá um fjármálalegan stöðugleika.

Ég hef skoðað gögn málsins sem lögð voru fyrir forsætisnefnd Alþingis. Ég hef hins vegar ekki lesið þúsund blaðsíðna rit Páls Hreinssonar, formanns nefndarinnar, um hæfisreglur m.a. stjórnsýslulaga.  Ég hef rætt við Evu Joly um þessi atriði en afrakstur þess er meðal annars viðtal sem birtist í helgarblaði DV um þessa helgi.

Þessi fransk-norski saksóknari, sem velgt hefur valda- og auðmönnum í Frakklandi undir uggum í baráttunni gegn spillingu, segir að þótt allir séu saklausir uns sekt sé sönnuð jafngildi það ekki því að grunsemdir og rannsóknir eigi ekki rétt á sér.  Joly segir að í hlutarins eðli liggi að mögulegir brotamenn hafi ævinlega hag af því að trufla eða spilla rannsókn. Hún segir líka að reynsla allra landa sé sú að dómstólar eigi auðveldara með að dæma niður fyrir sig en upp fyrir. Valda- og auðmenn hástéttarinnar búi við þau forréttindi að vera sjaldan sóttir til saka hvað þá sakfelldir. Forréttindastéttin búi við refsileysi ofan á allt annað.  

Hver er þessi forréttindastétt hér á landi?

Rætur íslensku kreppunnar
Carsten Valgren, hagfræðingur hjá greiningardeild Danske Bank, ritaði eftirfarandi í Fréttablaðið 10. janúar síðastliðinn: „Ísland er lítið, einsleitt samfélag þar sem innbyrðis tengsl eru mikil. Þetta er bæði mikill styrkleiki og veikleiki. Þetta er rót kreppunnar. Slík samfélagsgerð virkar næstum eins og fjölskylda eða eitt fyrirtæki. Útilokun tiltekinna vandamála og ákvörðun um að þagga þau niður þróast mjög auðveldlega og af því leiðir að erfitt er að grípa inn í þegar þau hafa hreiðrað um sig.“

Hverjir geta gengið úr skugga um að einmitt þetta sem Carsten nefnir  sé „rót kreppunnar“?  Hagfræðingar? Lögfræðingar?  Tryggvi Gunnarsson? Páll Hreinsson?

Um miðja síðustu öld ritaði stjórnmálafræðingurinn og lögfræðingurinn Maurice Duverger eftirfarandi í formála að bók um stafsemi stjórnmálaflokka: „Tilveran innan flokksins er vísvitandi sveipuð dulúð. Það er ekki auðvelt að afla nákvæmra gagna um stjórnmálaflokka, ekki einu sinni um undirstöðuatriði. Þetta er líkt og að vera ofurseldur frumstæðu regluverki þar sem launung ríkir um lög og helgisiði og hinir innvígðu halda þeim kirfilega leyndum fyrir óviðkomandi. Aðeins gamalreyndir trúnaðarmenn hafa nauðsynlega vitneskju um hvað er á seyði innan flokksins og um slóttugt leynimakk sem þar fer fram. Þessir menn hafa á hinn bóginn sjaldan til að bera þá fræðilegu hugsun sem gerir þeim kleift að halda nauðsynlegri hlutlægni. Og þeir tala ekki fúslega.“

Agnes Bragadóttir, blaðamaður á Morgunblaðinu, lét að því liggja í blaðinu í byrjun þessa árs að eftir að hafa tapað formannsslag við Davíð Oddsson 1991 hafi Þorstein Pálsson eiginlega haft lifibrauð sitt úr hendi hans í 15 ár! Fyrst sem ráðherra og síðar sendiherra.
Þar með taldi hún það einhvern veginn ódrengilegt af ritstjóranum Þorsteini Pálssyni að gagnrýna Davíð nú.
Þetta kemur upp um einstaklega kúgaðan, en kannski fyrst og fremst flokkshollan þankagang í þá veru sem Duverger lýsir hér að ofan. Umbunar- og tyftunarkerfi Sjálfstæðisflokksins og formannsins var fólgið í því að útdeila almannafé, sem hann réði yfir með aðgangi að ríkissjóði, til dæmis með því að veita mönnum sendiherrastöður. Gegn sendiherrastöðu á Davíð sem sagt að hafa keypt hollustu Þorsteins að eilífu og því óleyfilegt af honum að gagnrýna Davíð fyrir peningamálastjórn síðustu ára.

Stóra spurningin er hvort Agnes hafi óafvitandi verið að lýsa landlægri mengun hugarfars kunningja- og klíkuþjóðfélagsins sem bráðliggur nú á að losna við.

Verðleikar eða kunningjaveldi?
Páll Hreinsson hófst til metorða og virðingar í byrjun tíunda áratugarins og átti meðal annars hlut að samningu stjórnsýslulaga og upplýsingalaga. Björn Bjarnason þáverandi dómsmálaráðherra lagði til að hann yrði skipaður hæstaréttardómari úr hópi umsækjenda sumarið 2007.  Úr stöðu hæstaréttardómara er hann nú kominn í rannsóknarnefndina. Skipan sína í nefndina átti hann undir Sturlu Böðvarssyni fyrrverandi forseta Alþingis.

Páll er vafalaust mætur maður sem unnið hefur sín störf samviskusamlega og af kunnáttusemi og þekkingu í þágu stjórnvalda. Það breytir ekki því að Páll hefur átt frama sinn og virðingu undir einum manni öðrum fremur; Davíð Oddssyni, en síðan Birni Bjarnasyni.

Tryggvi Gunnarsson, umboðsmaður Alþingis, er áreiðanlega einnig mætur maður og vinnur störf sín sjálfsagt af fagmennsku og þekkingu. Áður fyrr var hann virkur í Sjálfstæðisflokknum og sat meðal annars í stjórn Heimdallar árin 1973 til 1975. Hann vann líka sem blaðamaður á Morgunblaðinu áður en hann snéri sér að lögmannsstörfum.

Árið 2004 fékk Davíð Oddsson í hendur álit Tryggva, umboðsmanns Alþingis, um skipan Björns Bjarnasonar á Ólafi Berki Þorvaldssyni, frænda Davíðs, í embætti hæstaréttardómara.

Davíð mislíkaði niðurstaða umboðsmanns og fréttir birtust um að Davíð, þá forsætisráðherra, hefði haft í hótunum um að endurnýja ekki ráðningarsamning við Tryggva í starfi umboðsmanns Alþingis, enda gengi hann erinda annarra umsækjenda. Í kjölfarið óskaði Tryggvi eftir því við forsætisnefnd Alþingis að settar yrðu reglur um samskipti embættisins við stjórnvöld. Lögum samkvæmt er umboðsmaður Alþingis einskonar brjóstvörn borgaranna gagnvart hugsanlegu ofríki stjórnvalda og misbeitingu valds af þeirra hálfu. Því vekur athygli að Tryggvi skyldi ekki tilkynna það opinberlega að æðstráðandi framkvæmdavaldsins, Davíð Oddsson, hefði gert atlögu að embættinu. Hann kaus að þegja, kannski í samræmi við útleggingar Duvergers um launung á flokkslegum grundvelli, sem lýst er hér að framan. Eru það ekki afglöp að hafa ekki látið þjóðina vita um atlögu framkvæmdavaldsins að embætti sem hefur þann tilgang fremstan að verja hana gegn valdníðslu stjórnarherranna?

Hluti af gömlum valdavef?
Eins er farið með Tryggva og Pál; báðir áttu þeir starfsframa sinn og virðingarstöðu að einhverju leyti undir Davíð Oddssyni sem deildi og drottnaði vel á annan áratug sem forsætisráðherra og formaður Sjálfstæðisflokksins. Bítur maður í höndina sem réttir manni matinn?

Tilgáta mín er að Tryggvi og Páll séu með ofangreindum hætti samofnir þeim gildum og þeirri menningu sem þjóðin vill nú losa sig við og kennt er við kunningjaveldi og klíkuskap.

Hvað er þá í ljósi þessa hægt að segja um hæfi eða vanhæfi  Sigríðar Benediktsdóttur í rannsóknarnefnd Alþingis?
Getur verið að gömlu gildin og gamla Ísland hafi verið að verki þegar Páll og Tryggvi lögðu að Sigríði að yfirgefa nefndina eftir að sjálfstæðismaðurinn og fyrrverandi forstjóri FME hafði gefið merki? Var meining þeirra að ryðja út nýjum gildum og nýja Íslandi með því að losna við Sigríði?

Getur verið að Páll og Tryggvi sjái flísina í auga Sigríðar en ekki bjálkana í augum sínum?