Vel má vera að fyrir um áratug hafi það runnið upp fyrir Davíð Oddssyni, þáverandi forsætisráherra, að með því að einkavæða eignir almennings og gefa viðskiptalífinu lausan tauminn, með rúmum reglum og fjórfrelsi EES-samningsins, væri viss hætta á ferðum. Viðskiptajöfrar gætu seilst til mikilla valda og farið sínu fram án þess að réttarvörslukerfið og aðrar stofnanir ríkisins fengju rönd við reist. Þetta væri þeim mun hættulegra sem þjóðfélagið væri fámennara og um leið viðkvæmara gagnvart fákeppni og einokun en fjölmennari samfélög. Upp gæti komið sú staða að í krafti auðs og umsvifa fáeinna einstaklinga yrði vegið að rótum lýðræðisins. Hin nýja stétt auðkýfinga yrði hafin yfir lög og rétt og lifði eftirleiðis í afslöppuðum eigin heimi refsileysisins.

Kannski var þetta ástæðan fyrir því að forsætisráðherrann tók að sér, nánast persónulega, að fara gegn vaxandi veldi Baugsfeðganna, Jóni Ólafssyni kaupsýslumanni og fleirum. Voru þeir ekki búnir að sölsa undir sig rekstur á mörgum sviðum og auk þess fjölmiðla sem unnt var að beita til aukinna umsvifa og áhrifa?

Gefum okkur að forsætisráðherrann, sem síðar gerði sjálfan sig að seðlabankastjóra, hafi raunverulega haft í huga svo göfugt markmið sem það að tempra vald viðskiptajöfra þess nýja Íslands sem hann sjálfur hafði skapað í nafni viðskiptafrelsis og markaðshyggju.

Lífið ofar lögunum

Nú þegar allt er hrunið og leitað er orsaka hefur Eva Joly, rannsóknardómari frá Frakklandi, verið kölluð til. Eftir að hafa búið við stanslausar hótanir, hleranir og ógnanir árum saman fékk Eva Joly því framgengt að æðstráðendur Elf-olíufélagsins franska voru ákærðir fyrir stórfelldan fjárdrátt og dregnir fyrir rétt. Málinu má líkja við Enronmálið í Bandaríkjunum að því leyti að ekki er auðvelt að koma lögum yfir valdastéttina sem býr að mati Evu við refsileysi ofar lögum sem öðrum er gert að fara eftir.

“Plágan sem ég hef afhjúpað á ferli mínum – og hef aðeins  fundið smjörþefinn af – á sér ekkert nafn. Við erum vön því að kalla þetta spillingu eða siðleysi í viðskiptum. Ég vil frekar nota orðið refsileysi,  líf ofar lögum þar sem menn eru sterkari en þau.

Þannig kemst Eva Joly að orði í formála að bók sinni “Réttlæti í herkví”.

Hún spyr: “Hvaða þjóðfélag kemst af án trausts og trúverðugleika? Hvaða lýðræði fær þrifist ef forréttindastéttin hefur bæði vald til að sniðganga lög og getur tryggt sjálfri sér refsileysi?”

Eva neitar að ganga þessum skilningi á hönd. Útilokað sé að ala upp börn í heimi þar sem valdamenn búi í refsileysi ofar lögunum og aðeins venjulegt fólk hafi skyldum að gegna.

Illt rekið út með illu

Gallinn við aðgerðir Davíðs Oddssonar fyrr á þessum áratug til að stemma stigu við meintri samþjöppun valds í höndum nýrrar valdamikillar auðstéttar er að hann fór sjálfur fyrir yfirstétt þessa lands sem formaður Sjálfstæðisflokksins. Í krafti valda sinn reyndi hann að beita stofnunum samfélagsins gegn auðmönnum sem voru honum – og þar með Flokknum – ekki þóknanlegir. Hann reyndi að setja fjölmiðlalög gegn þeim og menn honum tengdir lögðu á ráðin um Baugsmálið eins og vel er þekkt.

Það er ekki út í bláinn að segja að yfirstétt þessa lands ekki þurft að hafa miklar áhyggjur af því að vera sótt til saka, allra síst fyrir spillingu eða stórfellt efnahagbrot. Dómstólar virðast tregir til þess að dæma auðmenn, líka hér á landi.

Eva Joly hefur reynt það í störfum sínum sem rannsóknardómari í Frakklandi að valdastéttin hefur margvísleg ráð – oft í krafti auðs – til þess að koma sér undan hrammi laganna og lifa óttalaus við refsileysi. Hún veit sem er að hnattvæðing laga- og réttarfars er lífsnauðsynleg hnattvæðingu viðskiptanna. Skattaskjólin á aflandseyjum eru dæmi óleystan vanda í þessu efni.

“Lönd sem veita lögbrotum og fjársvikum skjól ætti að útiloka og neita þeim um forréttindi í bankaviðskiptum. Lögbrot valdamanna eru skaðvænleg fyrir mikilsverða þjóðarhagsmuni: Hert viðurlög, eignarnmám í þágu borgaranna og árvekni banka eru varnir sem brotið geta niður slíkar ógnanir gegn samfélaginu,” segir Eva Joly.

(Birt í DV 19. mars 2009)