Í Kastljósþætti síðastliðinn þriðjudag velti Þóra Arnórsdóttir, frétta- og dagskrárgerðarkona hjá RÚV,  upp samsvöruninni milli Enron-gjaldþrotsins í Bandaríkjunum og bankahrunsins íslenska.
Þetta var þarft framtak enda Þóra afar hæfur starfsmaður og blaðamannastéttinni til sóma.
Kannski var hrun Enron orkurisans hafið þegar í september árið 2000 þegar Kenneth Lay, stjórnarformaður félagsins,  greiddi 34 milljónir króna í kosningasjóði Georgs W. Bush, sem átti eftir að verða forseta Bandaríkjanna. En tíminn leið, málin skýrðust, og í ársbyrjun 2002 tilkynnti bandaríska dómsmálaráðuneytið að rannsókn væri hafin á refsiverðu athæfi stjórnenda Enrons í kjölfar stærsta gjaldþrots bandarískrar viðskiptasögu.

Í þættinum sem birtar voru glefsur úr í Kastljósi  mátti greina eftirfarandi: Fyrirtækið hrundi svo hratt og örugglega að það varð gjaldþrota á örfáum vikum. Strax varð ljóst að um meiriháttar hneyksli var að ræða. Það sem varð fyrirtækinu að falli var dramb, en einnig hroki, umburðarleysi og græðgi. “Mörg þeirra voru svo blinduð af peningum að þau sáu ekki að þau voru að sökkva björgunarbátnum sínum.”
Þessu næst var kastljósi  beint að mögulegum brotum íslenskra “Enron”- manna.  Bent var á að Mats Josefsson, sá er fer fyrir hópi um enduruppbyggingu bankakerfisins á vegum stjórnvalda, lítur svo á að stjórnendur og eigendur íslensku bankanna hafi tekið þær ákvarðanir sem leiddu til bankahrunsins.  Eðlilega spurði Þóra hvort enginn hefði spurt neins um íslenska Enron-þrjóta. Hafði enginn hafið rannsókn? Hafði enginn verið ákærður og dreginn út í handjárnum eins og stjórnendur Enron?

En er það sambærilegt?
Hér er verðugt að staldra við og spyrja að hvaða leyti íslenskt bankahrun og hrun stórfyrirtækis í Bandaríkjunum eru ólík.
Í fyrsta lagi var fall Enron ekki kerfishrun fjármálakerfis heillar þjóðar  heldur gjaldþrot í kjölfar rangra ákvarðana gráðugra stjórnenda.  Athygli bandarískra stjórnvalda, eftirlitskerfisins, réttarvörslukerfisins og dómskerfisins beinist að stjórnendum og eigendum.  Þeir voru leiddir út í járnum og fengu þunga dóma.  Þegar Mats Josefsson hinn sænski  beinir sjónum að stjórnendum íslenska bankakerfisins gerir hann það sem starfsmaður og trúnaðarmaður íslenskra stjórnvalda og ekkert við það að athuga.

Í öðru lagi er bandaríska samfélagið er ekki íslenskt klíkuþjóðfélag. Bandaríska réttarvörslukerfið er að því leyti styrkara en hið íslenska að það kemur böndum á verstu þrjótana í viðskiptalífinu og stingur þeim í fangelsi.  Í fimmtán ár hefur aðeins einn maður verið dæmdur fyrir mútuþægni á Íslandi.  Þeir ríkustu í bandarísku samfélagi eru ekki óhultir eins og íslensk yfirstétt sem leyfis sjálfri sér að fara á svig við lög og leyfir sjálfri sér viðskiptahætti sem hún bannar almennum borgurum.

Í þriðja lagi er ekki um að ræða félagslegt hrun á trúverðugleika og trausti til bandarískra stofnana og stjórnvalda líkt og á Íslandi jafnvel þótt fjármálakerfið þar hökti. Í Bandaríkunum kemur Alan Greenspan, fyrrverandi seðlabankastjóri, fyrir þingnefnd og biðst afsökunar á því að lögmál frjálshyggju-kapítalisma hafi ekki virkað sem skyldi.

Seðlabanki yfirheyrir stjórvöld
Á Íslandi kemur, ef segja má,  íslensk þingnefnd fyrir seðlabankastjóra sem segir við þingmennina  með þjósti að væntanleg lagasetning um íslenskan seðlabanka sér ekki honum að skapi.  Og ríkisstjórnin kyngir þessu og segir: Því miður er þetta bara svona. Ríkisvaldið hefur engin úrræði.

Af þessu leiðir í fjórða lagi, að grunsemdir íslenskra borgara eru allt aðrar og víðtækari heldur en aðeins í garð stjórnenda og eigenda bankanna.  Borgarana grunar stjórnvöld og stofnanir um tómlæti, undanlátssemi, gáleysi, andvaraleysi og linkind sem rekja megi til íslenska klíkuþjóðfélagsins og kunningjaveldisins.  Jafnvel svo að jaðri við landráð. Þannig beri eiginlega að handjárna marga úr röðum þeirra sem áttu að hafa eftirlit með “Enron-mönnum” þessa lands.  Birtingarmynd þessa hefur komið fram í stöðugum mótmælum í  18 vikur þar sem krafist hefur verið afsagnar ráðherra og stjórnenda opinberra stofnana og að efnt verði til kosninga sem fyrst.

Ekkert af þessu dregur úr mikilvægi umfjöllunarinnar í áðurgreindum Kastljósþætti.  Hins vegar er á það bent hér að samjöfnuðurinn við Enron-hneykslið hefur takmarkanir sem Þóra var áreiðanlega meðvituð um.

(Áður birt í DV 19. febrúar 2009)