Finnski sagnfræðingurinn Pentti Renvall gerði fyrir réttum 60 árum merka tilraun til þess að draga upp mynd af finnsku almúgafólki á grundvelli dómabóka frá 16 öld.

Á þeim tíma þótti sjálfsagt að almúginn sækti réttarhöld. Ekki nóg með það, því hann tók þátt í réttarhöldunum og gegndi hlutverki sem kviðdómur. 

Réttarhaldið var vettvangur þar sem tekist var á um reglur sem  almenningi var gert að fara eftir.

Fólki var ekki meinað að tjá tilfinningar sínar við réttarhöldin. Reyndar talar Renvall um að almúginn hafi verið á valdi tilfinninga.

Þetta sjónarmið Renvalls er varhugavert því tilfinningar, eins og réttlætiskennd, eru skilyrtar af uppvexti með öðru fólki og samfélagi við það. Kvíðinn sem fylgir því að stela eða neyta ólöglegra fíkniefna er sannarlega ekki meðfædd tilfinning. Ekki frekar en hneykslunarkennd gagnvart sifjaspellum eða andúð á hjúskaparbroti.

Á sextándu öld fjölmenntu Finnar á dómþing í sveit sinni, stóðu ýmist með sakborningi eða voru honum andsnúnir, þrættu og höfðu uppi háreisti og frammíköll. Þeir felldu sinn dóm sem stundum var of þungur, stundum of vægur miðað við lögin.

Að loknum réttarhöldum hurfu menn til síns heima, sjálfsagt nokkru nær um það hvaða skyldur og réttindi fylgja því að lifa í samfélagi við aðra menn.

Í miðaldasamfélaginu var réttarkerfið ekki aðgreint frá almúganum að þessu leyti. Með því að fjölmenna á dómþing, þar sem réttað var í stóru og smáu yfir brotamönnum, fékkst  trygging fyrir því að dómar endurspegluðu vilja almúgans til góðs eða ills.

Hinir hlutlægu og ósnertanlegu

Í nútímanum hafa réttarhöld verið lokuð inni í réttarsölum sem fáir sækja utan þeir sem málið varðar. Tilfinningum hefur þar verið úthýst. Málsmeðferð, réttarhöld og dómsuppkvaðning er í höndum sérfræðinga, löglærðra dómara. Umhverfi þeirra, lög, leikreglur og venjur eiga að tryggja málefnalega meðferð og hlutlæga dóma sem byggjast á skráðum lögum. Allir eiga að vera jafnir frammi fyrir lögunum og enginn er sekur uns sekt er sönnuð eru meðal hornsteina nútíma réttarfars.

Dómskerfi nútímans er í þessum skilningi aðgreint frá almenningi og fráhverft honum. Dómarar mega ekki  mengast af tilfinningum almennings og eru eins og ósnertanlegir og utan við samfélagið. Kaffistofa hæstaréttar verður launhelgar drottnandi dómsvalds.

Kviðdómur er betri skipan en sú sem ríkir hér á landi. Þeim sem veljast í kviðdóminn er ætlað að vera einskonar þverskurður samfélagsins; þeir endurspegla tíðaranda og hugarfar samtímans. Þar sem enginn er kviðdómur dæma dómarar, stundum fleiri en einn. Hér á landi eru þeir oftast af sama pólitíska sauðahúsi, þjálfaðir í sömu lagadeildinni.

Valdið aftur til fjöldans

Stjórnvöld vilja síður brjóta gegn grundvallarreglum um jafnræði, málefnalegar ákvarðanir og hlutlæga meðferð mála. Þau trúa því að með því að fela lögfræðingum og endurskoðendum í skilanefndum og bönkum dóms- eða úrskurðarvald um framtíð og eignarhald fyrirtækja eftir bankahrun sé gætt faglegra viðskiptasjónarmiða og hlutleysis. Með þessu framselja stjórnvöld vald, sem kjósendur hafa falið þeim, í hendur einskonar endurreisnardómara.

Þetta er misskilningur. Þessar stéttir eru ekki endilega betur í stakk búnar til þess að taka ákvarðanir en íslenskur almenningur um framtíð íslenskra fyrirtækja. Úr launhelgum sérfræðinganna fást auk þess litlar fréttir af því hvort þeir þekkja muninn á vinargreiðum, geðþótta og málefnalegum ákvörðunum. Og þannig er einnig úti um trúverðugleika og traust.

Er ekki ráð að færa kjósendum ákvörðunarvaldið yfir skuldugum stórfyrirtækjum eftir bankahrunið úr því stjórnvöld fálma í þoku ógagnsæisins og hafa fært vald almennings inn í launhelgar lögfræðinganna og endurskoðendanna?  Varla yrðu úrskurðir kjósenda verri en dómar almúgafólks yfir sakborningum í Finnlandi á sextándu öld. Gagnsæið og traustið yrði auk þess endurvakið.

Dómstóll götunnar - í finnsku merkingunni - er þess vegna betri en klíkuskapur sem kann að þrífast á ábyrgð kjósenda.

(DV 4.nóvember 2009)