Stundum er sagt að um flest sé íslenska þjóðin tveimur áratugum á eftir nágrannaþjóðum.

Tilgátan í þessum pistli er sú að þetta eigi sérstaklega við um hugmyndastrauma og sveigjanleika og getu þjóðarinnar til að melta þá og vinna úr þeim.

Í ákveðnum skilningi er eyþjóðin íslenska sjálfhverf. Smæð hennar setur mark sitt á tengls manna og gegnumsýrir loks hagsmunavörslu á skilmálum klíkunnar, ættarinnar eða flokksins. Hagsmunir þeirra sem ráða ferðinni gerir þá íhaldssama. Þess vegna er það sem þjóðin öll virðist íhaldssöm gagnvart hugmyndastraumum og jafnvel tortryggin í garð útlendinga af sömu sökum.

Í mannvísindum eru til kenningar sem telja það styrkleikamerki ef menning getur tekið viðstöðulaust við nýjungum án þess að glata sérkennum sínum. Að sama skapi ætti það að vera veikleikamerki menningar að bogna undan utanaðkomandi straumum, tapa sérkennum sínum með alvarlegum afleiðingum og rótleysi.

Íslensk menning hefur breyst en ekki tapað sérkennum sínum í ölduróti alþjóðahyggjunnar.

Einsýni og fordómar

Íhaldsmaðurinn Sir Geoffrey Howe, fyrrum fjármála- og utanríkisráðherra í ríkisstjórn Margrétar Thatchers, snéri baki við forsætisráðherra sínum og sagði af sér í frægri ræðu í breska þinginu 13. nóvember árið 1990. Afsögn Howes markaði vatnaskil á ferli Thatchers og leiddi til falls járnfrúarinnar skömmu síðar eftir 11 ára valdaferil.

Thatcher leið illa undir afsagnarræðunni og vissi sem var að nú væri fokið í flest skjól.

Hvað sagði Geoffrey Howe í ræðu sinni?

Á sinn fágaða hátt gagnrýndi hann ekki aðeins inntakið í stefnu Thatchers gagnvart Evrópubandalaginu, sem svo hét þá,  heldur einnig stíl hennar.

Bretar gengu í Efnahagsbandalagið árið 1973, 16 árum eftir að Belgar, Frakkar, Þjóðverjar, Hollendingar, Ítalir og  Lúxemborgarar undirrituðu Rómarsáttmálann. Howe hafði sannfærst um að tortryggni Thatchers í garð Evrópusamstarfsins, tregða hennar gagnvart nánara myntsamstarfi og myntbandalagi sem síðar varð, og einstrengingsleg afstaða í mörgum öðrum sameiginlegum hagsmunamálum álfunnar, mundi leiða bresku þjóðina á villigötur. Þetta væri byggt á rangtúlkun járnfrúarinnar á margbrotnu hugtaki um framsal fullveldis.

Howe taldi meira að segja að skilningur Winstons Churchills á fullveldi löngu áður væri mun gæfulegri en skilningur Tahtchers. Þjóðir gætu einnig framselt fullveldi í því augnamiði að skapa betri varnir fyrir þjóðirnar, margbreytileika þeirra og siðvenjur en þjóðarfullveldi gæti gert. „Ég verð að segja, að mér þykir sýn Winstons Churchills meira sannfærandi og hvetjandi og í betra samræmi við hagsmuni þjóðar okkar en sú martraðarsýn sem stundum er vakin upp af forsætisráðherra sem virðist stundum líta svo á að meginlandið sé þéttsetið illviljuðu fólki sem vilji - með hennar orðum -  „tortíma lýðræðinu“ á lævíslegan hátt, „leysa upp þjóðarvitundina“ og beina okkur „bakdyramegin inn í sameinaða Evrópu“. Hvers konar sýn er þetta fyrir fólkið okkar sem stundar viðskipti þar alla daga, fyrir fjármálamenn sem leitast við að gera London að miðstöð fjármálastarfseminnar í Evrópu eða fyrir allt unga fólkið okkar í dag?“

Dragbítar íslensku þjóðarinnar

Sir Geoffrey Howe lýsti því hvernig Thatcher kæmi því til skila við þjóðir Evrópubandalagsins á þessum tíma, að þær gætu farið sína leið, til dæmis varðandi myntsamstarfið. Þeim tækist aldrei að leggja slíkar kvaðir á Breta gegn vilja þeirra.

En hættan fólst aldrei í álögum og kvöðum að mati Geoffreys Howes, heldur einangrun.

Árum saman hafði Thatcher rétt nágrannaþjóðum fingurinn og sagt „nei, nei, nei“.

Nærri 20 árum síðar er Þorsteinn Pálsson, fyrrverandi formaður Sjálfstæðisflokksins og forsætisráðherra, í svipuðum sporum og Sir Geoffrey Howe var í fyrir nærri tveimur áratugum í Bretlandi.

Hann sest í samninganefnd utanríkisráðherra um aðild að Evrópusambandinu og uppsker reiði fyrrum samherja sinna. Hann reynir með skrifum sínum að koma vitinu fyrir ofstækisfull hægriöflin í landinu sem með fjandskap sínum við ESB og evru hafa bundið þjóðinni þyngri byrðar en Thatcher tókst nokkru sinni að velta yfir á herðar sinnar þjóðar.

Valt efnahagslíf Breta nú á sér sögulegar skýringar rétt eins og bankahrunið á Íslandi.