Hugsum okkur mann, að nafni Jón, sem hagnaðarvonin rekur til þess að spila með sparifé sitt á hlutabréfamörkuðum. Með nútímatækni og hraðvirku boðskiptakerfi getur hann keypt og selt hlutabréf og önnur verðbréf á hvaða markaði sem vera skal um heim allan. Þetta getur hann gert í tölvunni heima hjá sér án þess að spyrja kóng eða prest.

Setjum einnig sem svo að Jón hafi augastað á tilteknu fyrirtæki. Það búi yfir nýrri tækni og sé líklegt til að þenjast út og sé því góður fjárfestingarkostur. Hann kaupir fyrir umtalsverða fjárhæð í þeirri vissu að hlutabréfin hækki fyrr en síðar svo um munar.

Nú gerist hið þveröfuga. Hlutabréf í fyrirtækinu taka að lækka. Aðeins er um tvennt að velja fyrir Jón; að selja hlutabréfin eða halda þeim.

Jón kýs að deila ekki við markaðinn. Hann þarf að taka ákvörðun. Hann selur áður en hann tapar meira fé.

Jón kýs með öðrum orðum að beygja sig undir veruleikann. Hann deilir ekki við markaðinn. Enda til hvers væri það að berja höfðinu við steininn?

Raunsæi

Raunsæi er fólgið í því að átta sig á því hverju maður ræður og hverju ekki. Þetta er ríkur þáttur í þroskaferli hverrar manneskju. Börn eru sjálfhverf og eiga erfitt með að setja sig í spor annarra, horfa á sig sjálf frá sjónarhóli fólksins sem þau umgangast. Þroskinn felur í sér að einstaklingurinn sér sjálfan sig æ betur frá sjónarhóli annarra og um leið fær hann skýrari mynd af sjálfum sér, getu sinni og takmörkum viljans. Um leið er þessi þráður þroskans undirstaða siðlegrar hegðunar. Þó er ekkert sem sem kemur í veg fyrir að þroskinn, yfirsýnin yfir taflborð mannlífsins eða viðskiptanna, sé notað í sérhagsmunaskyni. Á því er tekið í réttarsölum, til dæmis þegar fjallað er um ásetning. Óviti hefur engan ásetning og fremur enga glæpi vísvitandi.

Íslensk stjórnmálaumræða fellur of oft í þann pytt að beygja sig ekki undir veruleikann eða staðreyndir líkt og Jón gerir í dæminu hér að framan. Stjórnmálamenn berja höfðinu við stein og láta sem þeir haldi í flestalla spotta heimsins og geti haft óendanlega mikil áhrif á framvindu mála.

Þetta er vitanlega alrangt og leiðir menn í ógöngur.

En hver ætli sé ástæðan fyrir því að svona er háttað um siðmenningu íslenskra stjórnmála?

Því er vandsvarað. Nefna má þó eitt atriði sem tengist dæminu um hann Jón hér að framan. Íslensk stjórnmál eru forsjárhyggjustjórnmál sem byggjast á ímynd um föðurlega leiðsögn og agavald foringja eða flokksforystu. Sérstaklega á þetta við um Sjálfstæðisflokkinn sem ráðið hefur ferðinni 80 prósent lýðveldistímans.

Hugsanalögregla

Í nálægum löndum beygja stjórnmálin sig undir veruleikann líkt og Jón gerði í dæminu hér að ofan. Leiði rannsókn í ljós að ráðherra hafi rangt fyrir sér beygja þeir sig undir niðurstöðuna. Eftir atvikum axla þeir ábyrgð og segja af sér.

Þessu er öfugt farið í íslenskum stjórnmálum. Hafi veruleikinn reynst stjórnmálunum óþægilegur er einfaldlega smíðaður nýr veruleiki sem haldið er að kjósendum. Veruleikinn verður þar með á skilmálum stjórnmálanna og þar með valdið yfir honum og skoðunum almennings. Þetta er siðmenning stjórnlyndrar forsjárhyggju sem þolir illa margbreytni hugsana og viðhorfa.

En undan þessu fjarar hratt sem betur fer. Enn má þó greina veika viðleitni í Hádegismóum til þess að smíða til veruleika í samræmi við gamla sérhagsmuni. Óttast ritstjórinn þann veruleika sem birtast mun í skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis? Hefði verið betra að halda í penna skýrsluhöfunda?

Gott væri ef ríkisstjórn og Alþingi beygðu sig einnig undir þann veruleika sem við blasir og létu af sjálfhverfu í samskiptum við þær þjóðir sem á endanum munu alltaf koma okkur til hjálpar hvernig sem fer. 

Birt í DV 14. október 2009