Þær þjóðir sem sýna sveigjanleika og hæfni til aðlögunar að breyttum aðstæðum eru yfirleitt betur í stakk búnar en aðrar þjóðir til þess að búa þegnum sínum góð lífskjör. Jafnframt telst það styrkur þjóðarmenningar ef hún getur meðtekið ytri áhrif og fært sér þau í nyt án þess að bogna og liðast í sundur. Þannig má halda því fram að veiðimannamenning Inúíta á Grænlandi hafi verið svo sérhæfð að hún hafi illa tekið við utanaðkomandi áhrifum og bognað undan þeim með alvarlegum afleiðingum. Íslensk menning er að mörgu leyti sterk og hefur löngum tekið við áhrifum að utan án þess að glata sérkennum sínum og tungumáli. Það er styrkleikamerki.
Hefur íslensk menning sýnt menningarleg eða pólitísk veikleikamerki á síðari árum?

Hverfum um stundarsakir til vina okkar í Þýskalandi. Josef Ackermann, aðalbankastjóri Deutsche Bank, ritar grein í sérblað The Economist sem kom út um áramótin. Þar er horft fram á veginn út árið sem nú er gengið í garð.
Ackermann gerir fjármálakreppuna í veröldinni að umtalsefni og spyr hvað af henni megi læra. Hann veit að núverandi fjármálakerfi hefur brugðist. Hann viðurkennir að þekkingu skorti á hegðan fjármálakerfisins í lausafjárþrengingum. Hann veit að breytinga er þörf. Mikilvægast af öllu er að mati Ackermanns að aðgerðir til að auka stöðugleika kerfisins verði samræmdar. “Illa samhæfð úrræði, þar sem notast er við gnótt mismunandi aðgerða, munu aðeins skapa meiri óvissu, dreifa veirunni eins og farsótt og skekkja samkeppni.”

Einangrunarstefna er ekki kostur

Þetta á alveg sérstaklega við um Evrópusambandið segir Ackermann. Aðildarríkin standa frammi fyrir þeirri mikilvægu ákvörðun hvort þau vilji samræma aðgerðir sínar og móta sameiginlegt eftirlitskerfi og regluverk fyrir fjármálastarfsemina, sem hæfi sameiginlegum fjármálamarkaði, eða hverfa aftur til fyrirkomulags þjóðlegrar fjármálastarfsemi á grunni þjóðríkjanna.
Ackermann segir að fjármálakreppan verði öllum dýrkeypt. Fjármálafyrirtækin beri ábyrgð á henni rétt eins og stjórnvöld og stofnanir sem annast eiga framkvæmd peningamálastefnu. Í stuttu máli varar hann við því að menn safnist í gamlar skotgrafir þjóðríkjanna. “Að snúa aftur til brotakenndra og ofstýrðra fjármálamarkaða, sem reknir eru á þjóðlegum grunni, er ekki svarið við kreppunni. Við eigum að auka þanþolið með vönduðum þátttakendum á markaði og með því að bæta innri gerð markaðrins og alþjóðlegt eftirlit og yfirumsjón með alþjóða fjármálakerfinu.”

Lærdómurinn sem draga má

Aftur heim. Fyrir um sex vikum hélt Jón Baldvin Hannibalsson, hagfræðingur og fyrrverandi ráðherra,  erindi á málþingi um heimskreppuna sem haldið var við Friedrich Schiller-háskólann í Jena í Þýskalandi. Hann spurði hvað læra mætti af íslenska bankahruninu. Hann svaraði á þá leið að á tímum óbeislaðra alþjóðlegra fjármagnsflutninga yfir landamæri væri engin leið til þess lengur að halda lífi í örmynt eins og íslensku krónunni.
Ef Ísland hefði gengið í ESB 1995 og þannig fylgt fyrrum félögum sínum í EFTA - Svíþjóð, Austurríki og Finnlandi - hefði í öðru lagi bankakeppa engu að síður skollið á en afstýra hefði mátt hrikalegri gjaldeyriskreppunni. Í þriðja lagi telur Jón Baldvin að aðrar smáþjóðir í Evrópu geti dregið þann lærdóm af íslenska hruninu að það borgi sig að hraða því sem mest að fullnægja Maastricht-skilyrðum ESB um vexti, verðbólgu og ríkisfjármál til þess að geta flýtt upptöku evru. Í fjórða lagi telur Jón Baldvin, líkt og Ackermann, að ESB verði að endurskoða yfirumsjón og regluverk fjármálaeftirlits.  Auk þess þurfi að samræma tryggingakerfi bankainnistæðna. Þá þurfi að herða eftirlit með gráðugum og ófyrirleitnum leikendum á alþjóða fjármálamörkuðum og að tími sé kominn til að stemma stigu við skattaparadísum og leyndri auðsöfnun á fjarlægum stöðum sem alþjóðalög og reglur ná ekki til.

Betur sjá augu en auga

Það er gott að finna samhljóm með málefnalegri rökræðu hér heima og vina okkar á meginlandi Evrópu. Það vekur von um að enn búi hæfileiki með þjóðinni til þess að aðlagast öðrum þjóðum og tengjast þeim nánum böndum án þess að hún glati sérkennum sínum. Við megum aldrei aftur greiða það háa verð fyrir skammsýna sérhagsmunagæslu einangrunarsinna sem þeir hafa nú lagt á herðar þjóðarinnar. 

(Birt í DV 15. janúar 2009)