Fall þriggja stærstu íslensku bankanna hefur verið kallað kerfishrun.  Afleiðingar þess eru fjarri því allar komnar fram.  Þær verða sársaukafullar.  Stjórnvöld  reyna að milda höggið með því að draga rækilega yfir á reikningi ríkissjóðs.  Enginn veit enn hversu þungir baggar verða lagðir á herðar þjóðarinnar vegna þessa hruns. Heilu starfsgreinarnar lamast.  Annar hver maður í byggingariðnaði gæti misst vinnu sína.  Uppsagnir hefjast í  verslun eftir áramótin.  Laun verða lækkuð.  Vanskil  húsnæðislána aukast hratt. Þessar aðstæður eru mikil þolraun fyrir stjórnkerfi þjóðarinnar,  stjórnmálin og embættismannakerfið og sjálft réttarkerfið. Þessar aðstæður eru einnig þolraun fyrir einkamarkaðinn, rekstur fyrirtækja og heimila sem varla þarf að tíunda.

Uppgufun traustsins

Ýmislegt bendir til þess að þetta stjórnkerfi þjóðarinnar, framkvæmdavaldið og embættismannakerfið sé illa undir það búið að takast á við stóráfall heillar þjóðar og endurreisn fjármálakerfisins.  Ástæðan kann að vera sú að traust og trúverðugleiki hefur gufað upp. Fyrst úr bankakerfinu og opinberum stofnunum sem hemja áttu hraðan vöxt bankakerfisins  og auka áttu öryggi fjármálakerfisins með því móti.  Réttarvörslukerfið mun vonandi leiða í ljós hvort eigendur og stjórnendur bankanna hafi brotið lög.  Beinlínis er kveðið á um það í samningum stjórnvalda við Alþjóðagjaldeyrissjóðinn (AGS) að við endurskipulagningu bankakerfisins verði metið hvort stjórnendur og helstu hluthafar bankanna hafi gerst sekir um afglöp í rekstri eða misnotkun á bönkunum.  Þegar fram í sækir skal endurskoða regluverk fjármálastarfseminnar og framkvæmd bankaeftirlits til að efla viðbúnað gegn viðlíka hremmingum.  Um það samdi AGS við stjórnvöld  að  fyrrverandi yfirstjórnendur bankanna, sem gerst hafa sekir um afglöp eða misnotkun á bönkunum fái ekki að gegna sambærilegum störfum næstu þrjú árin.

Hvað er pólitísk ábyrgð?

Næst seytlaði traustið og trúverugleikinn út úr íslenskum stjórnmálum þegar ráðherrar ýmist komu af fjöllum eða neituðu að verða við sjálfsögðum kröfum um að axla ábyrgð á stóráfalli í skyndingu með einhverjum hætti.  Enn í dag segjast ráðherrar ekki hafa brotið lög eins og þeir hafi aldrei heyrt hugtakið „pólitíks ábyrgð“, sem er vitanlega siðræn og jafnvel táknræn í eðli sínu.  Þingmenn og ráðherrar ræða það nú í fullri alvöru á þingi sem annars staðar að fjölmiðlar standi sig afspyrnu illa í því að fletta ofan af auðmönnum og útrásarvíkingum. Spyrja má á móti hvað réttarvörslukerfið sé að hugsa en það er vitanlega verkfæri siðaðra þjóða til þess að upplýsa um lögbrot, taka á þeim og refsa fyrir þau í samræmi við lög.  Stjórnvöld, sem þykjast vera með geislabaug, leggjast hins vegar  á sveif með dómstóli götunnar, sem fellir sína dóma út frá meintu arðráni auðmannanna og hóflausu líferni þeirra.  Ekkert er í samningnum við AGS um þriggja ára frí þjóðarinnar frá stjórnmálamönnum sem brugðust.

Tækifærismennska og stjórnleysi

Nú virðist sem fjölmiðlarnir séu einnig á góðri leið með að glata trúverðugleika sínum og trausti almennings. Flestir eru þeir nær gjaldþrota og hafa sagt upp 100 manns á 300 þúsund manna málsvæði þjóðarinnar.  Á sama tíma vaka bloggheimar þar sem sönnum og ósönnum upplýsingum ægir saman.  Sannleikur verður sannlíki.  Það er dýrt að reka fjölmiðla, meðal annars vegna þess að sannleiksleit er dýr.  Frægir þáttastjórnendur gramsa í  þessum upplýsingum og gefa þeim sannleiksásýnd með því að koma þeim á framfæri  í illa stæðum fjölmiðlum sem hafa ekki lengur efni á að kaupa mannskap og tíma til þess að sannreyna upplýsingar.

Í grunninn er hér um pólitíska kreppu að ræða.  Embættiskerfið er ríkisstjórninni fjötur um fót því um áratugaskeið hefur verið litið á það sem tæki flokkanna til þess að umbuna gæðingum með flokksskíreini. Ekki er ráðið í lykilstöður á faglegum grundvelli. Klíkuskapur og kunningjaveldi er mein íslensks samfélags og stendur siðvæðingu fyrir þrifum.

Þess vegna rambar íslenska þjóðfélagið nú á barmi siðrofs. Það er hættulegt þegar veskin tæmast og lán heimilanna gjaldfalla. Þá er ekki víst að fjöldinn hafi meiri þolinmæli með stjórnmálamönnum en  auðmönnum, sem hann er þegar farinn að veitast að.

(Fimmtudagskjallari í DV 18. des.)