Geir H. Haarde forsætisráðherra hefur brugðist við kalli kjósenda eftir ábyrgð stjórnmálamanna á bankahruninu með því að tala um hvítbók. Í henni verði gerð grein fyrir aðdraganda bankahrunsins og hverjir mögulega beri ábyrgð á því að lögð er milljóna króna skuld á hvern launamann í landinu til margra ára og heimilin verða fyrir meiri búsifjum en dæmi eru um.

Þetta er dæmigert fyrir forystumann seigfljótandi valdakerfis sem komið hefur verið upp á mörgum áratugum og á nú drýgstan þátt í efnahagslegu hruni þjóðarinnar. Kjósendur og heimilin í landinu þurfa nauðsynlega að losna við þetta kunningjaveldi sem fyrst áður en það skaðar þjóðina meira.

Andvaraleysi stofnana og eftirlitskerfis bankanna má rekja til þess að það er mannað meðvirku fólki með flokkskírteini.Ýmislegt bendir til þess að harðsnúið starfslið breska fjármálaeftirlitsins hafi hringt viðvörunarbjöllum fyrr og ákafar en hið íslenska gerði þegar braka tók í burðarbitum íslenskra banka.  Sama fólkið og einkavæddi bankana fyrir nokkrum árum þjóðnýtir þá nú og skipar sitt fólk á ný í skilanefndir og fyrirsvar fyrir ríkisbankana. Allt er sem var. Einu má gilda hvort bankarnir eru hjá einkavinum á einkamarkaði eða í vörslu ríkisins. Aðalatriðið er að sömu flokksgæðingarnir komist að kjötkötlunum og valdakerfi Flokksins hafi áfram tögl og hagldir. 

Enginn má gerast dómari í eigin sök. Allra síst ráðherrarnir á þessum sérstæðu og sögulega mikilvægu tímamótum þegar æ ljósara verður að valdakerfið sjálft og innbyggð meðvirkni þess og vanhæfni veldur almenningi nú miklum búsifjum. Hafi íslenska bankakerfið orðið of valdamikið og farið sínu fram vitum við sem horfum á að það endurspeglar aðeins veikar eftirlitsstofnanir sem geta illa sinnt ströngu hlutverki sínu vegna frændhygli og kunningjaveldis. Nálægð þeirra við auðinn og útrásarvaldið er of mikið. Og freistingarnar of miklar. Sá sem annast á eftirlit í nafni almennings er í sama klúbbi (Flokki) og sá sem hafa á eftirlit með. Í kunningja-, flokks- eða ættarhringnum er veröldinni aðeins skipt upp í vini og óvini. Valdakerfið notað til að umbuna og tyfta; það viðheldur þrælslundinni. Kreppa þjóðarinnar er miklu fremur pólitísk en efnahagsleg.

Almenningur, sem auðsveipur hefur beygt sig undir stjórnlynda forsjárhyggju  og biður nú náðarsamlegast um vernd húsbændanna,  á sem betur fer lýðræðislegt verkfæri í fórum sínum til þess að upplýsa og knýja fram réttláta meðferð mála. Það verkfæri eru lög sem veitir Alþingi heimild til þess að láta rétta yfir ráðherrum. Lögin eiga  rætur í 14. grein stjórnarskrárinnar, en þar segir: “Ráðherrar bera ábyrgð á stjórnarframkvæmdum öllum. Ráðherraábyrgð er ákveðin með lögum. Alþingi getur kært ráðherra fyrir embættisrekstur þeirra. Landsdómur dæmir þau mál.”

Á grundvelli þessarar greinar stjórnarskrárinnar voru sett lög árið 1963 um ráðherraábyrgð. Þau eru stórfróðleg, líka fyrir það að þeim hefur aldrei verið beitt. Á sögulegri stundu, þegar þjóðin er skyndilega á heljarþröm vegna hömlulauss ofvaxtar og síðan hruns bankakerfisins, er ærin ástæða til að nota þetta verkfæri almennings til þess að knýja fram sannleikann um ábyrgð ráðherra. Kjósendur hafa afhent Alþingi vald sitt og það hefur auk þess heimild í 39. grein stjórnarskrárinnar til þess að setja á fót rannsóknarnefndir. Hvítbók ráðherranna væri hvítþvottur þeirra.

Í fyrstu grein laga um ráðherraábyrgð segir að ráðherra megi krefja ábyrgðar hafi hann “annaðhvort af ásetningi eða stórkostlegu hirðuleysi farið í bága við stjórnarskrá lýðveldisins, önnur landslög eða að öðru leyti stofnað hagsmunum ríkisins í fyrirsjáanlega hættu.”

Í áttundu grein d-liðar sömu laga segir að það varði ábyrgð ráðherra “ef hann verður þess valdandi að nokkuð það sé ráðið eða framkvæmt er skert getur frelsi eða sjálfsforræði landsins.”

Loks verður ráðherra sekur eftir b-lið 10. greinar sömu laga “ef hann framkvæmir nokkuð eða veldur því að framkvæmt sé nokkuð, er stofnar heill ríkisins í fyrirsjáanlega hættu, þótt ekki sé framkvæmd þessi sérstaklega bönnuð í lögum, svo og ef hann lætur farast fyrir að framkvæma nokkuð það, er afstýrt gat slíkri hættu, eða veldur því, að slík framkvæmd ferst fyrir.”

Í þrettándu grein laganna segir að hafi ráðherra bakað almenningi eða einstaklingi fjártjón með framkvæmd eða vanrækslu, sem refsiverð er samkvæmt lögunum, skal dæma hann til að greiða skaðabætur jafnframt refsingunni.

Allt er þetta hið athyglisverðasta. En um leið er á þessu sorgleg hlið því þótt svo að almenningur hafi með stjórnarskráinni 1944 og síðar með lögum frá 1963 eignast öflugt verkfæri til eftirlits með ráðherrum hefur þeim sjálfum þóknast að túlka lögin og álitamál sem kunna að varða ráðherraábyrgð svo, að það hljóti að nægja kjósendum að fá að kjósa á fjögurra ára fresti. Ráðherrar fái hvort eð er sinn dóm í kjörklefanum.

Þetta er geðþóttaleg meðferð valds og endurspeglar hvernig íslenska ráðherraræðið fótum treður Alþingi, eykur ógagnsæi og dylur það sem kjósendur eiga heimtingu á að fá upplýst og lagt í óvilhallan dóm.

Í rauninni er öldungis fráleitt að ráðherrar geti hugsanlega verið brennuvargarnir í mesta efnahagsáfalli þjóðarinnar og skipað síðan sjálfa sig í slökkviliðið og skapað sér með þeim hætti orðstír velvildar sem dugmiklir verndarar á ögurstundu.

Aðalatriðið er að kjósendur hafa stjórnarskrána og lögin með sér ef þeir vilja ganga úr skugga um hvort ráðherrarnir bera ábyrgð. En til þess þarf Alþingi að hefja sig upp yfir meðvirknina og segja skilið við kúgunarvald ráðherraræðisins og ná þeim þroska að beita stjórnarskránni og lögunum frá 1963 í þágu kjósenda sinna. Hvaða stjórnmálaflokkar hafa náð þessum skilningi og lýðræðisþroska?

Þingmenn eiga alltaf að hafa hugfast að valdið kemur frá kjósendunum og þeim einum.
Kjósendum er nóg boðið.