Ríkisstjórnir vilja rúmt frelsi til athafna. Því meira frelsi, því hraðar telja þær sig geta brugðist við aðsteðjandi vanda. Með auknu frelsi fá þær sömuleiðis meira svigrúm til að velja þau meðul sem þær telja heppilegust til að leysa úr vanda sem á fjörurnar rekur.

Engu að síður hefur þótt rík ástæða til þess að takmarka athafnafrelsi ríkisstjórna því þær eiga það til að misnota völd sín. Þær geta misbeitt valdi með því að þrengja að borgaralegum réttindum einstaklinga í þágu sérhagsmuna, jafnvel í þágu þröngra eiginhagsmuna. Afgreiðsla umdeildra laga um eftirlaun ráðherra, þingmanna og dómara á Alþingi árið 2003 er dæmi um misbeitingu valds í þágu sérhagsmuna íslenskra ráðamanna.

Lausafjárþurrð í fjármálakerfinu og bankakreppa getur virkað sem hvati fyrir ríkisstjórn að taka sér völd sem hún hefur ekki. Stjórnmálaforingjar breytast í embættismenn og seðlabankastjórar í stjórnmálaleiðtoga.

Hættulegt andvaraleysi

Réttarríkið felur í sér að þeir sem gegna æðstu valdastöðum þjóðfélagsins lúta sömu réttarreglum og aðrir. Tilgangurinn er sá að vernda minnihlutahópa og frelsi og réttindi einstaklinganna gegn stjórnvaldinu. Í þessu liggur munurinn á réttarríkinu og ríkjum þar sem valdhafar hefja sig yfir takmarkanir laga og réttar. Einræðisherra þarf yfirleitt ekki að beygja sig undir réttarreglur. Þess í stað notar hann önnur meðul til að tryggja stöðu sína, svo sem með valdbeitingu, þvingunum eða persónulegum yfirráðum af einhverjum toga. Lýðræði er hvorki sjálfsagt né sjálfgefið og andvaraleysi borgaranna getur orðið þeim dýrkeypt því hagsmunirnir og kraftarnir sem vinna gegn því eru sterkir.

Þannig bendir til dæmis bandaríski þjóðfélagsrýnirinn Naomi Wolf ungum ættjarðarvinum á hættuna sem hún telur að steðji að frelsi Bandaríkjamanna með stöðugum atlögum Bush-stjórnarinnar að lýðræðinu og frelsishugsjónum höfunda bandarísku stjórnarskrárinnar. Hún rekur dæmi og ber þau jafnharðan saman við aðferðir Nasista í Þýskalandi og fasista Mussolinis á fyrstu áratugum síðustu aldar.

Óttinn gerir menn leiðitama

Athæfi stjórnvalda gegn borgaralegu frelsi og lýðræði dregur Wolf saman í tíu liðum: Stjórnvöld koma því inn hjá almenningi að ógnir steðji að þjóðinni frá erlendum óvinum en einnig frá öflum innanlands. Stjórnvöld koma á fót leynilegum fangelsum og herdeildum til hliðar við hinn almenna her. Þau stunda kerfisbundið eftirlit með venjulegum borgurum, safna upplýsingum um félagastarfsemi þeirra og njósna um hópa. Þau handtaka borgara og sleppa þeim að eigin geðþótta. Lykileinstaklingar, sem ekki fylgja stefnu stjórnvalda, eru gerðir að skotspæni og grafið undan tilveru þeirra og framavonum. Stjórnvöld reyna að koma böndum á frjálsa fjölmiðlun og hafa í hótunum við þá. Gagnrýni á stjórnvöld er gerð tortryggileg og bendluð við njósnastarfsemi og mótþrói er talinn landráð. Loks grafa stjórnvöld undan lögum og rétti.

Naomi Wolf rekur dæmi sem sýna öll tíu einkenni þess að bandarískt samfélag hafi í tíð Bush-stjórnarinnar færst í átt til fasisma þótt því fari fjarri að hún telji jafn illa komið fyrir Bandaríkjunum og Þýskalandi og Ítalíu á öndverðri síðustu öld. Svipaðar aðferðir voru notaðar í Þýskalandi nasismans og meðal fasista Mussolinis á Ítalíu til þess að “mýkja” almenning og gera hann samvinnuþýðan og leiðitaman. Þegar á reynir selur almenningur frelsi sitt fyrir öryggi. Stjórnarherrar með einræðishneigðir styrkja stöðu sína með því að ala á öryggisleysi borgaranna.

Menn fólksins

Naomi Klein hefur ritað merkilega bók um hamfarakapítalisma og kreddur nýfrjálshyggjunnar The Shock Doctrine. Kenning hennar er sú að í nafni Chicagoskóla frjálshyggjunnar og Washingtonsamkomulagsins svonefnda hafi Bandarísk stjórnvöld þröngvað frjálshyggjukreddum sínum að þjóðum veraldar með góðu og illu undanfarin 30 til 40 ár. Menn hafi tekið eftir því að auðveldast er að bylta hagkerfum þjóða með leiftursókn, einkavæða og skera niður ríkisumsvif með “sjokkaðferðum”. Það er unnt að gera í kjölfar kreppu, styrjalda og síðast en ekki síst náttúruhamfara, sem notað hefur verið óspart í New Orleans, Sri Lanka og Taílandi á síðari árum.

Í sjónvarpinu siðastliðinn þriðjudag fékk seðlabankastjóri að tala út heilt Kastljós og kvað blaða- og fréttamenn draga taum hluthafa í bankakreppu. Sjálfur væri hann maður fólksins.

Þetta er maður sem mýkir fjöldann og gerir hann fylgispakan við undarlega leiftursókn sína.

Einræðisherrar hafa alltaf sagst vera menn fólksins. Þeir eru meistarar lýðskrumsins.

Birt í DV 11. október 2008