Rakst nýlega á gamlan skólafélaga hér heima. „Finnur" hefur lengi rekið nokkur fyrirtæki sem gengið hafa upp og ofan. Aðallega ofan þó. Samt heldur hann áfram ótrauður, enda hafa  „bankarnir" afskrifað nokkur hundruð milljónir fyrir hann.

Það er ekki að sjá að tapreksturinn og skuldavandamálin (sem vitanlega eru ekki lengur hans vandamál) hafi haft mikil áhrif á „Finn" og spúsu hans, sem aka á nýjum jeppa og Benz og búa í einbýlishúsinu sínu à la 2007. Fermdu einn barnungann í vor og til að fagna inngöngu barnsins í samfélag heilagrar þrenningar dugði ekkert minna en þriggja rétta „sit-down" dinner fyrir 200 manns.

Þegar ég hitti „Finn" voru þau hjónin á leið í þriggja vikna frí til Suður-Frakklands. Ég reyndi að halda sparibrosinu en fannst verst að hafa ekki á mér ælupokann úr sætisvasa flugvélarinnar.

Mér varð hugsað til annarra kunningjahjóna, launafólks, sem ég veit að eiga í erfiðleikum með að greiða sínar skuldir, sem ekki eru einhverjar fjármálafyllerísskuldir eins og „Finns," heldur húsnæðisskuldir sem þau, eins og þúsundir annarra Íslendinga, munu aldrei losna við vegna geðsjúkrar peningastefnu íslenskra stjórnvalda, sama hve þau leggja hart að sér.

„Ísland er mjög alkóhólískt þjóðfélag"
Fyrir tveimur árum skrifaði ég grein fyrir tímarit SÁÁ um meðvirkni: Ísland er „mjög alkóhólískt þjóðfélag - í raun erum við ein stór vanvirk fjölskylda... kannski ekki undarlegt þar sem alkóhólismi er okkar þjóðarsjúkdómur... við [erum því] líka mjög meðvirkt samfélag.  Í starfi mínu sem blaðamaður, á erlendri grund að mestu, fannst mér þjóðarmeðvirkniseinkennin stundum sláandi.  Gagnrýni og skammir sem ég fékk fyrir að lýsa og gagnrýna - af hverju vildi ég tala svona ‚illa  um Ísland?'  - opinberlega  á erlendum vettvangi  það sem gerst hafði á Íslandi minnti mig á sambærileg viðbrögð í vanvirku fjölskyldunni."

Í dysfúnksjónal eða vanvirkum fjölskyldum þjást fjölskyldumeðlimir af hræðslu, reiði, særindum og skömm vegna hegðunar (algengast alkóhólismi/lyfjafíkn, spila/fjárhættufíkn) eins eða fleiri fjölskyldumeðlima ... og innan fjölskyldunnar er mikilli orku varið - eins og sagt er, „alkóhólismi er ekki áhorfendasport; öll fjölskyldan fær að vera með" - í að leysa úr og leyna flækjunum sem hegðunin skapar, sem og auðvitað hegðuninni sjálfri.

Svarti sauður þjóðarfjölskyldunnar
Mér finnst samlíkingin enn eiga vel við. Foreldrar „bjarga" fullorðnu afkvæmi sínu, sem á við, segjum áfengisvandamál eða fjárfíkn að stríða, með að þrífa upp eftir það -hringja með afsakanir í vinnuveitendur, víla og díla við lögreglu og lánardrottna, borga skuldir alkóhólistans og sjá honum fyrir fé, sem að sjálfsögðu fer í meira áfengi og önnur föng nauðsynleg til viðhalds vandamálsins. Hreini skjöldurinn, fægður af foreldrunum, er notaður til áframhaldandi misferla - fyllería eða og fjársvika.

Við sjáum þessa hegðun alls staðar í íslensku þjóðfélagi. Það er varla sá fréttatími sem ekki greinir frá einhverjum rettirófum eins og „Finni," sem skilja eftir sig sviðna jörð og tærð tún. Og eftir uppskrift vanvirku fjölskyldunnar er áfram hlúð að svarta sauð þjóðarinnar, fjármálafíklum forréttindastéttarinnar, sem lifa í velsældum meðan almenningur berst í bönkum, bókstaflega.

Öll aðföng fara í björgunaraðgerðir
Þjóðfélagið, rétt eins og vanvirka fjölskyldan, logar í illdeilum vegna hegðunar fíkilsins og vandamálanna sem hann og hans vandamál skapa.  Heilbrigð markmið og áform fyrir fjölskylduna eru vonlaus því öll orka fer í viðbrögð við vandamálunum; öll athygli og aðföng fara í björgunaraðgerðir fyrir fíkilinn meðan hin börnin, þau heilbrigðu (eða sem höfðu alla burði til heilbrigðis), eru vanrækt.

Verst er að þetta baneitraða fjölskyldumunstur fær sjálfstæða tilveru sem erfist milli kynslóða. Fjölskyldumeðlimirnir endurtaka hegðunina í eigin fjölskyldum og samböndum - og stofnunum þjóðfélagsins.

Nú mun eitthvað breytast
Fjölskyldumeðlimirnir hugsa með sér, þegar einhverjum hræðilegum botni er náð - eins og íslenska bankahrunið - að nú muni „eitthvað" gerast og breytast, að nú muni fíkillinn hætta, foreldrarnir sjá að sér og hætta að fjármagna hegðunina. En sjaldnast er raunin sú, eins og Íslendingar vita. Áratuga langri afneitun og meðvirkni verður ekki breytt yfir nótt án utanaðkomandi inngrips og jafnvel þó til slíkrar aðstoðar komi er hjálpin sem þar býðst oft notuð - ekki til þess að hefja nýtt, heilbrigt líf - heldur til þess einungis að slökkva stærstu eldana eftir fíkilinn og viðhalda hegðunarmunstrinu.

Heilbrigðu börnin, sem eru orðin langþreytt og þjáð, hugsa sem svo, jæja, best að leyfa þeim bara að fá skellinn á Botninum. En eins og reynslan sýnir virðist ekki skipta máli hve djúpur og hrjúfur botninn er.  Og biðin eftir Botninum getur verið  afar löng. Oft er eini botninn sex fetum undir torfu.
 
Birtist í DV 18.6.2012