Eftir Írisi Erlingsdóttur, fjölmiðlafræðing og Svan Sigurbjörnsson, lækni
Greinin birtist í DV 9.5.2012

Fyrir utan trú þjóðarinnar á hæfni íslensku forréttindastéttarinnar til að framleiða peninga eftir brúðkaupsveisluvínsuppskrift Krists lýsir fátt betur skorti landsmanna á gagnrýnum og vísindalegum hugsunarhætti en gegndarlaus dellufíkn og trúgirni í heilbrigðismálum.

Vinsældir krassandi töfralausna og dellukúra vekja upp spurningar hvernig kennslu í rökfræðum og grundvallar heilbrigðisvísindum sé háttað. Mikið skortir hér á aðgerðir af hálfu neytendaverndarstofnana og að fjölmiðlar sinni fræðsluhlutverki sínu; þvert á móti er ekki óalgengt að fjölmiðlar birti gagnrýnislaust rangfærslur og ranghugmyndir, sbr. nýlegt viðtal Fréttatímans við konu sem „afþakkaði hefðbundnar lækningar við brjóstakrabbameini.." og "hafði sigur [á krabbameininu]."

Hver skar krabbameinið „í burtu"?
Greinin lýsir hinum „óhefðbundnu lækningum" sem konan leitaði sér og skoðunum hennar á sjúkdómnum, sem hún á að sjálfsögðu fullan rétt á, þó hvorki þær né „lækningaaðferðirnar" eigi eigi sér nokkra stoð í raunveruleikanum. Blaðamaðurinn spyr ekki um augljósar mótsagnir viðmælandans, eins og þá að hún hafi valið „að „afþakk[a]...hefðbundnar lækningar" en segist í sömu andrá hafa „verið skorin í brjóst og meinið fjarlægt"! Þar sem viðmælandinn lýsir yfir að hún „ætlaði ekki að setja mig í hendur á læknunum" spyr maður sig óhjákvæmilega hver hafi framkvæmt skurðaðgerðina - hómeópatinn eða grasalæknirinn?

Engar viðurkenndar rannsóknir renna stoðum undir að „óhefðbundnu lækningarnar," „miðlun, nálastungur og blómadropaþerapíu[r]" lækni krabbamein, eða aðra sjúkdóma (enda var það raunverulega læknismeðferðin - skurðaðgerð - sem viðmælandinn „trúir ekki á," sem fjarlægði meinið). Í besta lagi framkalla þessar meðferðir vellíðunartilfinningu og lyfleysuáhrif, en í versta lagi geta þær hvatt fólk til að sneiða hjá raunverulegum lækningum.

Viðmælandi FT gagnrýnir ráðleggingar íslensku læknanna og að erlendis geti fólk „valið óhefðbundnar leiðir og þá fær fólk stuðning í því. En það er ekki í boði hér og það er miður." Sú meðferð við brjóstakrabbameini sem „er í boði hér" er sama meðferð og ráðlögð er alls staðar á Vesturlöndum og víðar: skurðaðgerð, lyfjameðferð, geislun. Auðvitað er fólki í sjálfsvald sett að velja „óhefðbundnar leiðir," en varla er hægt að ætlast til að læknar verði klappstýrur sjúklinga sem hunsa ráðgjöf þeirra og kjósa að reyna að ráða bug á alvarlegum sjúkdómum með skottulækningum.

Hver er svo statusinn á krabbameininu sem viðmælandinn „sigraðist á" því hún „afþakkaði hefðbundnar lækningar"? Jú, „Krabbameinið er farið ... það fór. Það var skorið í burtu..." (Lækning er þó ekki talin örugg fyrr en eftir fimm ár án merkanlegs æxlisvaxtar.)

Áminningar Landlæknis virtar að vettugi
Seljendur „óhefðbundinna læknismeðferða" hafa án athugasemda yfirvalda sem gæta eiga hagsmuna neytenda, auglýst í fjölmiðlum að „meðferðirnar" „virki á," „komi í veg fyrir" fjölda alvarlegra sjúkdóma.

Í skýrslu Landlæknisembættisins frá 2010 vegna auglýsinga svokallaðrar „detox-meðferðar" segir „Upptalning á sjúkdómum sem [meðferðin] á að hafa áhrif á byggir ekki á neinum viðurkenndum rannsóknum og er til þess fallin að gefa sjúklingum, oft með erfiða sjúkdóma, falskar vonir...Orðalagið ‚recognized medical method in Iceland' [viðurkennd læknismeðferð á Íslandi] á ensku er bein rangfærsla ...Allt bendir til þess að auglýsingin...brjóti í bága við lög, Með tilliti til meðalhófsreglu stjórnsýslulaga þykir rétt að ganga ekki lengra...en að benda á þessi atriði og gefa forsvarsmanni starfsseminnar tækifæri á [úrbótum]."

Þessar áminningar voru virtar að vettugi, eins og augljóst er af auglýsingum á netinu og víðar.

Ekki láta staðreyndirnar flækjast fyrir
Hollt mataræði og hreyfing, sem áhersla er lögð á í „óhefðbundnum meðferðum" er vitanlega undirstaða heilbrigðis og ekkert nema gott um hvatningu þessa að segja (þó ekki sé hægt að mæla með matarsvelti) ef ráðgjafarnir vita um hvað þeir eru að tala. Hins vegar, þegar fólk greinist með alvarlega sjúkdóma - hvort sem ástæðan er áratuga langur óhollur lífsstíll eða annað - er yfirleitt ekki unnt að snúa við blaðinu með því eingöngu að „fara í detox" „heila áruna" eða á sérstaka matarkúra, nú, eða á jákvæðnisnámskeið, svo minnst sé á aðra vinsæla söluvöru sem lofar öllu frá aukinni velgengni og betri launum til betri heilsu, þó ekki hafi enn tekist að sanna að unnt sé að hugsa sig til heilbrigðis. En það er engin ástæða til að láta staðreyndirnar flækjast fyrir sér, svo vitnað sé í einn jákvæðnisfrömuð: „Ef við hefðum beðið eftir vísindunum, værum við enn að tala og plana."

Neytendur eiga að hafa frjálst val, en valkostirnir verða að byggjast á staðreyndum, ekki vanþekkingu og ranghugmyndum. „Frelsið er yndislegt" sungu Nýdönsk. Það er líka vandmeðfarið, enda „vandasamara vel að nýta en í upphafi að öðlast." 

Áður en ég geng til kosninga vil ég vita sem mest um frambjóðendur. Pólitík þeirra að sjálfsögðu, stefnumál og skoðanir á helstu álitamálum þjóðarinnar - án þessara lágmarksupplýsinga til að gera sér grein fyrir hvernig frambjóðendur myndu beita valdi embættisins er ómögulegt að kjósa af einhverju viti.

Þess vegna get ég ekki sem stendur gefið Þóru Arnórsdóttur mitt atkvæði. (Ekki að það skipti máli; hún virðist hafa kosninguna í pokanum nú þegar.)

Þóra er afar aðlaðandi frambjóðandi. Hún nýtur þess að vera þjóðþekkt vegna starfs síns í fjölmiðlum, en auk þess er hún gullfalleg, gáfuð og á fallega unga fjölskyldu.

Þetta væri allt saman gott og blessað ef forsetinn væri eins og Margrét Danadrotting - „embættismaður [sem] tekur.. engan þátt í stjórnmálum og tjáir ekki  stjórnmálaskoðanir...toppfígúra, fulltrúi þjóðarinnar erlendis og opinber veislustjóri heima" - valdalítill veislustjóri.

Þóra vill ekki svara
Nýlega sendi ég nokkrum frambjóðendum spurningalista, sem m.a. innihélt spurningar um náttúrulindir, þjóðkirkju, persónukjör - mikilvæg og umdeild mál sem hefðu verið lögð fyrir þjóðina ef ekki fyrir hatramma andstöðu Sjálfgræðisflokks - sem Þóra vildi ekki svara en skrifaði:. „Það er ekki forsetans að taka afstöðu til tillagnanna og hvetja fólk þannig til að greiða atkvæði með einum hætti frekar en öðrum."

Það er smart kosningastrategía hjá Þóru að þegja. Ef hún t.d. svaraði spurningunum um náttúruauðlindaákvæðið, persónukjör og vægi atkvæða játandi væri stór hluti atkvæðanna  hugsanlega farinn fyrir bí.

„Síða í vinnslu" Tabula rasa
Ég hef leitað með logandi ljósi að efni sem gæti gefið mér einhverjar upplýsingar um hvað Þóra stendur fyrir og hvaða skoðanir hún hefur á mikilvægustu málum þjóðarinnar, en ég finn ekkert nema lekkerar langlokur með hljómfögrum „talking points" - „jafnrétti, frelsi og mannúð" og o.s.frv. o.frv.

Þóra segist hvorki vera né hafa verið meðlimur í stjórnmálasamtökum eða flokki, né heldur styðja neinn stjórnmálaflokk. Semsagt skoðanalaus, tabula rasa; kjósendur geta yfirfært á hana hvað sem þeir vilja.

Opinber vefsíða Þóru, thoraarnors.is, býður upp á - korteri fyrir kosningar - eftirfarandi upplýsingar: „síða í vinnslu," beiðni um framlög í kosningasjóð framboðsins og fallega mynd af frambjóðandanum. Engar upplýsingar um stefnumál, kostun framboðsins (sem áætlað er á bilinu 20-30 milljónir) eða stuðningsmenn, en erfitt er að ímynda sér hvernig unnt er safna undirskriftum í öllum kjördæmum landsins á aðeins þremur klukkutímum án þétts tengslanets og  skipulegra samtaka.

Ef marka má ummæli Þóru, „Þótt forsetinn taki ekki afstöðu til pólitískra deilumála á hann ekki að vera áhrifalaus" virðist sem hún geri sér ekki grein fyrir eðli forsetaembættisins (sem ég held hún geri vel). Forsetinn hefur aldeilis tekið afar umdeildar afstöður til pólitískra deilumála, eins og hún veit vel sem sem fréttamaður (og er aldeilis ekki áhrifalaus).

Hún hlýtur einnig að vita að forsetaembættið hefur gjörbreyst, sbr. Björgu Thorarensen, lagaprófessor: „Í ljósi þeirra aðstæðna þar sem reynt hefur á 26. gr. Stjórnarskrárinnar verður að álykta að...forseti Íslands sé...sem annar handhafi löggjafarvalds, orðinn virkur þátttakandi í meðferð þess valds og þar með í pólitískri ákvarðanatöku...Þessi staða eykur líkur á tilviljunarkenndum ákvörðunum og að beiting heimildarinnar ráðist af persónu eða pólitískum skoðunum [forsetans]."

Drottning eða forseti?
Björg segir mikilvægt „að bregðast við þeirri þróun forsetaembættisins sem nú er orðin í ljósi þess að forseti hefur óskilgreint og óheft mat á því hvort og hvenær eigi að tryggja þjóðinni rétt til að taka beina afstöðu til umdeildra mála."

Það litla sem Þóra hefur látið frá sér fara er mótsagnakennt. „Það sem forsetinn segir og ...gerir skiptir máli..." „Forsetinn verður að tryggja að þjóðin fái undanbragðalaust að hafa lokaorðið í stórum málum sem snerta fullveldi hennar og sjálfstæði."

Hvað telur Þóra vera slík „stór mál"? Náttúruauðlindaákvæði í stjórnarskrá? Ákvæði um persónukjör eða þjóðkirkju? Erfitt að segja, því Þóra vill ekki tjá sig um það og telur það ekki vera „forsetans að taka afstöðu" um þessi atriði.

Þóra segist vilja verða forseti Íslands því að hún „telur ríka þörf á breytingu í samfélaginu..." og vill „ýta undir sátt." Hvernig hún hyggst breyta samfélaginu er ráðgáta, því hún hefur ekkert um það að segja (enda gætu útskýringar fælt frá kjósendur).

Ég held að Þóra vilji verða drottning - allt í lagi með það - og að Íslendingar vilji konunglegt „celebrity" á Bessastaði. Sem væri líka í lagi, ef kosningarnar snerust um aðra stöðu en núverandi embætti forseta sem, eins og Björg ritar, er „óumdeilanlega orðin pólitísk valdastaða og forsendur fyrir framboði og kjöri hans breyttar."  

Leiðari Reynis Traustasonar um íslenska apapólitík minnir á þá niðurdrepandi staðreynd að þjóðin kúltiverar þverhausanáttúruna eins og lífheldniseinkenni... „Þótt engin leið sé að sjá fyrir hvernig endanlegt uppgjör verður fullyrðir einn hópurinn að við höfum stórgrætt á ... að hafna samningum um Icesave. Annar hópur fullyrðir að við töpum hundruðum milljóna á þeirri afstöðu...En enginn veit þó í rauninni neitt því málið er fyrir dómi og niðurstaðan þar er engan veginn fyrirsjáanleg."

... kynslóð eftir kynslóð...
Íslendíngar eru „menn undirsettir og lögflóknir... Þeir láta aldrei steini óvelt til að sanna að sú lagagrein sem þeir eru dæmdir eftir sé úr bálki sem einhver norskur kóngbjáni nam úr gildi fyrir mörg hundruð árum; eða úr dönskum lögum sem aldrei hafi verið samþykt á Íslandi; eða fari í bág við einhver gild fyrirmæli úr sánkti-ólafslögum; eða úr þeirra gömlu hundheiðnu statútum Grágás. Þeir segja þau lög ein gildi hjá sér sem sýkna þá af öllum glæpum."  „...eingu var líkara en ill náttúra íslendínga til refja og lögkróka væri þar holdtekin, enda talið úti um hvern mann sem tilraun gerði að læra af þeim hið sanna."
Halldór Laxness, Íslandsklukkan

„...maðurinn sem setti Seðlabanka Íslands á hausinn sagði í sjónvarpsviðtali að ekki kæmi til greina að Íslendingar tækju á sig skuldir óreiðumanna í útlöndum. En við tókum á okkur skuldir þeirra hér heima."
„Við Íslendingar erum períferískir* menn og sjáum aldrei það sem er sentralt í neinum hlut...  „Heimspeki og teólógía hefur eingin áhrif ...og heilbrigð skynsemi þaðanaf síður." 
„Ógerníngur að sannfæra þennan mann með röksemdum... Eftilvill dæmigerður Íslendingur."
Halldór Laxness, Kristnihald undir jökli

... er alin á rifrildi, rugli og sundurlyndi því samstaða og sannleikur eru verstu óvinir íslenska græðgisræðisins
„Við erum föst í ruglumræðu sem á sér rætur í apapólitík hins íslenska Alþingis þar sem rétt og rangt skiptir engu en aðalatriðið er að rífast dagana langa um hvað sem er"
„... því brýnir hagsmunir standa til þess að búa til heimabakað öngþveiti sem eignast sitt sjálfstæða líf og nærist á sjálfu sér...að efna til svo mikils sundurlyndis að auðævum okkar og framtíðarmöguleikum er teflt í hættu með rifrildi" vegna „þess að græðgin í völd, fé og metorð gefst aldrei upp. Auður okkar er svo mikill að einskis er svifist."
Stefán Jón Hafstein, Nýja Ísland, óskalandið, hvenær kemur þú?

*periferískur:  að leggja áherslu á það sem ekki skiptir máli

Hagvöxtur. Vöxtur. Við getum litið á vöxtinn í efnahagslífinu eins og við lítum á líkamsvöxt. Ef við fitnum, þyngjumst við. Er það „hagvöxtur" eða „hagstæður" vöxtur? Nei. Við myndum hins vegar álíta aukinn vöðvamassa, vegna þess að við fórum að stunda líkamsrækt og pössuðum upp á mataræðið, vera jákvæðan vöxt. „Hagvöxt."

5. apríl 2012: "Eftir tvö ár af samdrætti varð hagvöxtur á ný á Íslandi í fyrra. Þetta kom fram í tilkynningu sendinefndar Alþjóðagjaldeyrissjóðsins að lokinni heimsókn til landsins á dögunum" segir í frétt frá efnahags- og viðskiptaráðuneytinu.

Þessi „hagvöxtur" í frétt efnahagsráðuneytisins er því miður af spiktaginu, eins og Ólafur Margeirsson, doktorsnemi í Bretlandi bendir á 29.2.2012: „„Ný fasteignalán keyra áfram íslenska markaðinn... tekjurnar af þeirri skuldasöfnun, en ekki raunverulegar fjárfestingar, eru undirstaða efnahagsvaxtar."

Hér er ein af ástæðunum fyrir því að Ísland, eitt siðmenntaðra þjóða, hlekkjar þegna sína í þrældóm verðtryggingar neytendalána. Ef verðtryggingin og skuldasöfnunin væri ekki við lýði, væri enginn „hagvöxtur" á Íslandi: „*Aðalástæðan fyrir hækkun fasteignaverðs á Íslandi er ekki efnahagsbati, heldur útþensla fasteignalána, þ.e. skuldasöfnun. Þessi nýju fasteignalán hvetja efnahagsvöxt þar sem skuldasöfnun eins er tekjulind annars (fyrst seljandans og síðan þess sem fær peningana frá seljandanum, þegar hann eyðir þeim). Fjárfesting hefur hins vegar dregist saman OG 60,000 heimili (40% íslenskra heimila  (í árslok 2010) skulda meira en þau eiga. Ég geri ekki ráð fyrir að mörg þessara 60,000 heimila séu að spá í eignamarkaðinn þessa stundina, þar sem þau hafa meira en nóg að gera við að reyna að greiða skuldir."

"Og fólk segir í alvöru að Lehman Brothers og fleiri vandamál á alþjóðamörkuðum hafi valdið íslenska efnahagshruninu!? Plís, þetta var heimalagað vandamál og við höfum ekki einu sinni leyst það!"

*"The fundamental reason for the surge in house prices in Iceland is not the economic recovery but the expansion of new mortgages, i.e. debt. Those new mortgages spur the economic growth since the debt creation becomes somebody's income (first the seller's and then whoever gets the money from him as he spends it). In the meanwhile, investment is lagging and furthermore, 60,000 households (40% of the total, year end 2010) are in negative equity on their balance sheet. None of those 60,000 households are thinking of speculating in the property market in at the moment, I presume, since they are busy paying down their debts."

"And people seriously say that we had a financial crisis because of the collapse of Lehman and other problems in international markets?! Please, this was a home-made problem, and we still haven't solved it!"

Útvarp Matthildur eldist vel, það er ekki hægt að segja annað. Útvarpsstjórar Matthildar voru Davíð Oddsson, Þórarinn Eldjárn og Hrafn Gunnlaugsson og var Matthildi útvarpað á RÚV 1971 og 1972. Enginn vafi leikur á að Davíð Oddsson nyti sín betur í Spaugstofunni en í Sjálfgræðisflokknum (og í 100000 sinn: ég á ekki heiðurinn af því orði, eins og heyrist hér, þó ég noti það við hvert tækifæri). Útvarp Matthildur var á dagskránni í stjórnartíð ríkisstjórnar Ólafs Jóhannessonar og eru í "fréttatímunum" oft viðtöl við "frú Ólafíu." Þetta er bara stuttur biti af öllu efninu á diskinum Útvarp Matthildur sem ég held að Skífan hafi gefið út 2001. (ps: takið eftir hvað Davíð hefur flotta framsögn: "Hver...hverjir... hvað...")