Flestir eru sammála um að bók Árna Heimis Ingólfssonar um tónskáldið Jón Leifs sé ein af betri bókum nýliðins árs. Bókin er fantagóð: vel skrifuð, vönduð og umfjöllunarefni hennar er dramatískt og byggt á góðum heimildum. Ég gat ekki hætt að lesa bókina, byrjaði um hádegisbil á sunnudegi og kláraði hana einhvern tímann nokkru eftir miðnætti aðfaranótt mánudags. 

Einn af vinum mínum sagði um þessa bók Árna Heimis að hún væri hnökralaus, að engir eiginlegar gallar væru á henni sem hann hefði tekið eftir: innsláttarvillur, staðreyndavillur og annað slíkt. Þetta er rétt að ég held auk þess sem ég hnaut ekki um nein stílbrögð, eða setningar, sem fóru í taugarnar á mér. Textinn í bókinni rennur vel áfram og ljúflega; Árni Heimir er ekki með neinn rembing eða tilgerð í sínum stíl. 

Svo er það auðvitað aðalatriði málsins, sjálft efni bókarinnar: Árni Heimir segir þarna sögu um merkilega og stormasama ævi þjóðþekkts manns og hefur fengið til þess aðgang að flestum þeim heimildum um tónskáldið sem máli skipta, til að mynda bréfum sem gengu á milli Jóns og dætra hans. Hann hefur því úr bitastæðum efniviði að moða og gerir þetta allt ákaflega vel. 

Ég mun verða fyrir töluverðum vonbrigðum ef Árni Heimir fær ekki Íslensku bókmenntaverðlaunin fyrir þessa ævisögu. Hún er ein besta ævisagan sem skrifuð hefur verið hér á landi á liðnum árum. Er þar í flokki með ævisögu Halldórs Laxness eftir Halldór Guðmundsson, Skaldalífi sama höfundur, ævisögu Jónasar Hallgrímssonar eftir Páls Valsson og stórvirki Þórunnar Valdimarsdóttur um Matthías Jochumsson - Þórunni tókst að skrifa mörg hundruð blaðsíðna ,,page turner" um ævi prests og sálmaskálds, geri aðrir betur.

Eitt helsta einkennið á ævisögu Jóns Leifs, einkenni sem hafði mikil áhrif á mig þegar ég las bókina, er hvað hún er tragísk. Ég vissi ekki að Jón hefði verið svona svakalega erfiður og óbilgjarn maður. Mér fannst myndin sem gerð var um Jón fyrir einhverjum árum - Tár úr steini - ekki draga upp nándar nærri eins harkalega mynd af Jóni og gert er í bókinni. Ég reikna með að þetta sé vegna þess að Árni Heimir hafi haft aðgang að heimildum sem aðstandendur myndarinnar höfðu ekki. 

Til að mynda er áhrifamikið að lesa um samskipti Jóns við dætur sínar tvær, Líf og Snót, eftir að Jón og móðir þeirra voru skilin og Líf átti tiltölulega skammt eftir ólifað - hún drukknaði á sundi í Svíþjóð þegar hún var táningur skömmu eftir stríð. Þessi samskipti sýna fram á hvað sendibréf manna á milli geta verið góðar heimildir í slíkum ævisögum og af þeim bréfum sem Árni Heimir vitnar í sést glögglega að dætur Jóns hafa verið reiðar og sárar út í pabba sinn vegna skilnaðarins og kennt honum um hvernig fór. 

Dauði stúlkunnar hefur svo þá afleiðingu að móðir hennar flyst búferlum til Íslands ásamt Snót. Sorgleg er lýsing Árna Heimis á því hvernig þessi fyrsta eiginkona Jóns, sem í reynd fórnaði lífi sínu fyrir frama hans þegar þau bjuggu saman í Þýskalandi á árunum fyrir stríð, stóð fyrir utan húsið þar sem Jón bjó ásamt þriðju eiginkonu sinni og mændi á það líkt og hún vonaðist enn til að fá Jón aftur. Ljóst er af bókinni að hún hætti aldrei að elska Jón þrátt fyrir skilnaðinn og þrátt fyrir að hann hefði oftsinnis haldið framhjá henni og þau hafi rætt um hinar konurnar í lífi Jóns meðan þau voru ennþá gift. Það er alltaf sorglegt að lesa um það þegar einhver manneskja fórnar sér á slíkan hátt fyrir aðra manneskju og ástríðu hennar og endar svo á því að vera skilin eftir eða svikin á þennan hátt. Ég vissi heldur ekki að Snót og sonur Jóns, Leifur, sem hann eignaðist með þriðju konu sinni, hefðu bæði átt við við geðklofa að stríða. 


Þetta tragíska, grimma, einkenni á bókinni minnti mig nokkuð á aðra merkilega ævisögu sem kom út árið 2008: The world is what it is sem fjallar um ævi indversk-trinídadíska rithöfundarins V.S. Naipaul, sem meðal annars fékk nóbelinn fyrir nokkrum árum. Báðar ævisögurnar draga afar vel fram karakterbrestina í listamönnunum sem þær fjalla um og af báðum þeirra má sjá að eiginkonur þeirra voru ekki beinlínis öfundsverðar af því hlutskipti að vera giftar þessum sjálfhverfu og erfiðu mönnum sem lifðu fyrst og fremst fyrir eigin sköpun.

Í tilfelli fyrstu eiginkonu Naipaul þá sá hún fyrir honum um langt árabil á meðan hann var að þreifa fyrir sér á ritvellinum og skapa sér nafn sem höfundur en þrátt fyrir góðvild hennar og ást þá hélt hann framhjá henni í áratugi með annarri konu og eiginkona hans vissi af því. Þegar eiginkona Naipaul lést úr krabbameini fyrir aldur fram beið hann ekki boðanna heldur var búinn að biðja annarrar konu áður en hún lést. Sú var hins vegar ekki hjákona hans heldur önnur kona sem var um þrjátíu árum yngri en hann og hann kynntist í samkvæmi um þetta leyti. Naipaul losaði sig hins vegar við hjákonuna með því að biðja umboðsmann sinn um greiða henni háa peningaupphæð svo hún myndi hverfa á brott úr lífi rithöfundarins. Viku eftir að kona hans lést flutti nýjan konan inn á enska sveitasetrið þar sem þau höfðu búið í áratugi. Ævisagan endar svo á því að nýja kona Naipaul sáldrar ösku fyrrverandi eiginkonu höfundarins út í vindinn í móanum skammt frá húsi þeirra. 

Það fór reyndar svo að þegar þessi saga um Naipaul var gefin út í Bretlandi árið 2008 þá skapaðist gríðarleg umræða í bresku pressunni um ævisöguna. Naipaul var fordæmdur sem ómenni og skepna þegar í ljós hvernig hann hafði hagað sér gagnvart fyrrverandi konu sinni. Einhverjir lesendur bókarinnar sögðust aldrei ætla að lesa skáldsögur Naipaul eftir þetta þar sem þeir vildu ekki lesa skáldskap eftir slíkt fúlmenni. Fáir vörðu Naipaul, enda var myndin sem dregin var upp af honum í bókinni það harðneskjuleg að varla hefði slíkt verið hægt, en umræðan sem kom upp í kjölfar útgáfu bókarinnar snerist um það hvort það væri ekki einkennilegt að ætla að hætta lesa skáldskap rithöfundar út af því að hann hefði hegðað sér eins og bestía í lífi sínu og hvort ekki væri nærtækara að blanda lífi höfundarins ekki saman við skáldsögur hans. Rithöfundar gæti skrifað góðar bækur en verið óbilgjarn melur á sama tíma; annað þyrfti ekki að útiloka hitt. Ég sjálfur hallast nú að þessari skoðun og þá gildir einu hvort um er að ræða rithöfunda, tónskáld eða aðra listamenn. Við breytum varla skoðunum okkar á listaverkum þó við komumst að því að þessi eða hinn hafi gert hitt eða þetta í lífi sínu: Listaverkin eru þau sömu þrátt fyrir það. Hvað sem því líður þá er samt sem áður líka áhugavert að lesa um líf listamannanna og hvernig menn þeir voru þó svo að líkast til eigi þeir sem njóta verka þeirra að varast að kryfja verkin með tilliti til lífshlaups þeirra manna sem bjuggu þau til. Vel gerðar og opinskáar ævisögur eins og bækurnar um Jón Leifs og Naipaul hjálpa okkur við að skilja betur mennina á bak við verkin sem við njótum og sýna enn frekar fram á hversu frábært lesefni slíkar vandaðar ævisögur geta verið.