Fráhvarf Ólafs Stephensen úr ritstjórastóli Moggans er að mörgu leyti ósigur fyrir íslenska blaðamennsku. Í fyrsta lagi ber að nefna að blaðið hefur aldrei verið eins hlutlægt og óháð og eftir að hann varð ritstjóri - ég segi ekki að blaðið hafi verið algerlega óháð þar sem Sjálfstæðisflokkurinn fylgir blaðinu líklega alltaf en Mogginn fór nær því en áður að fjalla um málin á hlutlausan hátt. En þessi skuggi flokksins birtist hins vegar kannski helst í skrifum einstakra blaðamanna sem vitað er að styðja Sjálfstæðisflokkinn. Fráhvarf Ólafs virðist kannski benda til þess að eigendur blaðsins hafi talið þessi skref í áttina frá Sjálfstæðisflokknum og að meiri hlutlægni hafi verið óheillaspor.

Þessi aukna fagmennska á blaðinu hefur svo aftur haft þau áhrif að fréttirnir sem hafa verið skrifaðar í blaðið á síðustu mánuðum hafa orðið betri en áður: Mogginn hefur staðið sig vel í að flytja vel unnar og gagnrýnar fréttir úr viðskiptalífinu og af íslenska efnahagshruninu.

Ég efast um þessi umfjöllun hefði verið með sama sniði ef fyrirrennari Ólafs hefði verið ritstjóri síðasta árið enda hefur sá orðrómur verið þrálátur að fréttum sem voru óþægilegar fyrir ákveðna aðila hafi verið stungið undir stól í ritstjórnartíð hans.

Þetta virðist hins vegar ekki hafa átt við um Ólaf Stephensen í miklum mæli. Að minnsta kosti tveir af félögum hans hafa nánast verið teknir af lífi í blaðinu á síðustu mánuðum, þeir Guðlaugur Þór Þórðarson og Þór Sigfússon. Sá síðarnefndi var einnig, eins og kunnugt er, stjórnarformaður Árvakurs þar til félagið skipti um eigendur fyrir nokkrum mánuðum.

Þau fleygu orð að dagblað eigi sér enga vini (A newspaper has no friends) eiga því líklega betur við um ritstjórnartíð Ólafs á Mogganum en um ritstjórnartíðir fyrirrennara hans. En þessi dómur um dagblað verður að teljast æskilegur því dagblöð ekki að vera málsvarar fyrir ákveðna menn, félög eða stofnanir eða standa vörð um hagsmuni þeirra. Að þessu leytinu til eru fjölmiðlar og fjölmiðlamenn líkir vísinda- eða fræðimönnum: Hlutlægni og sannleikur eru þau gildi sem fjölmiðlar eiga að fylgja afar öllu.

Fráhvarf Ólafs er því ósigur fyrir íslenska blaðamennsku vegna þess að brottrekstur hans er tilkominn af annarlegum en ekki faglegum forsendum. Það virðist vera útbreidd skoðun í samfélaginu, skoðun sem er óháð öllum flokkspólitískum og hugmyndafræðilegum línum, að Ólafur hafi staðið sig vel sem ritstjóri og náð að hífa Moggann upp úr þeim hlutdræga pytti sem hann hefur verið í síðustu ár. Allir sem ég hef rætt við um málið eru á þessari skoðun, og ég held að það eigi við almennt séð nema kannski um ákveðinn arm innan Sjálfstæðisflokksins auðvitað.

Þess vegna er ekki hægt að skýra brotthvarf Ólafs með neinum skynsamlegum eða hlutlægum rökum. Og þess vegna er brotthvarf hans tragískt, galið, óréttlátt, óskiljanlegt. Maður sem hefur staðið sig vel er rekinn af því að persónulegar skoðanir hans á ákveðnum málum eins og ESB eru ekki í samræmi við skoðanir þeirra sem eiga Moggann. Ég lít því enn á brottreksturinn sem óútskýrðan því fréttatilkynning frá Árvakri á föstudaginn, þar sem sagt var ástæðu þess að Ólafur hætti, sagði eiginlega ekki neitt um málið.

Önnur ástæðan fyrir því af hverju brottrekstur Ólafs er ósigur fyrir blaðamennsku í landinu er ályktun sem hlýtur að vera dregin eftir að menn hafa velt fyrir sér fyrstu ástæðunni: Eigendavaldið á Mogganum er mikið og eigendurnir vilja skipta sér af efnistökum blaðsins. Einhver kann að kalla þetta barnalegt viðhorf. Realistinn - maður sem byggir skoðanir sínar á heiminum út frá hvernig hann er en ekki af því hvernig hann ætti eða gæti verið ef hann væri betri - segir: ,,Auðvitað skipta eigendurnir sér af blaðinu; af hvaða öðrum ástæðum en eiginhagsmunasemi ætli eigendurnir hafi keypt Árvakur? Að sjálfstögðu vilja þeir ráðstafa þessari eign sinni eins og þeim sýnist og nota blaðið til að verja hagsmuni sína, bæði pólitíska og efnahagslega. Þeir eiga rétt á því," gæti realistinn sagt.

Realistinn er þarna á villigötum: Þó að það hafi kannski verið þannig í fjölmiðlum í einhverjum tilfellum að eigendurnir skipti sér af efnistökum þeirra, líkt og brottrekstur Ólafs virðist benda til, þá er alls ekki þar með sagt að það sé réttmæt eða ásættanleg niðurstaða. Miklu nærtækara er að halda hinu gagnstæða fram: Að það sé í hæsta máta óeðlilegt að eigendur fjölmiðla leggi línurnar um hvað ritstjórnirnar fjalli um og hvað ekki og að menn séu reknir fyrir að vera með skoðanir sem eiga ekki upp á pallborðið hjá eigendunum.

Brottrekstur Ólafs hlýtur því að grafa undan trúverðugleika Morgunblaðsins því lesendur blaðsins hljóta því að draga þá ályktun að eigendurnir muni aðeins sætta sig við ritstjóra sem hefur skoðanir sem þeim líkar. Slíkt hlýtur svo aftur að endurspeglast í umfjöllun Morgunblaðsins, bæði í því efni sem ritstjórinn skrifar sjálfur og eins í efnistökum blaðsins og einstakra blaðamanna þess. Brottreksturinn er því í reynd áfellisdómur yfir eigendum blaðsins því þeir leyfa sér að reka mann sem er á öðru máli en þeir í einstökum málum, jafnvel þó hann hafi staðið sig vel í starfi og hafi gert góða hluti með blaðið.

Lesendur blaðsins hljóta að setja spurningarmerki við efnistök blaðsins í framtíðinni því nú munu þeir vita að eigendurnir hafa komið sínum manni að og umfjöllun blaðsins sé meira í takt við skoðanir þeirra sjálfra. Lesendur blaðsins geta hins vegar ekki gert neitt til að koma í veg fyrir þessa niðurstöðu því vissulega hafa eigendurnir rétt á því að ráða og reka starfsmenn að vild. Þeir sem tortryggja niðurstöðuna og finnst galið að ritstjóri blaðs sé rekinn á þessum forsendum geta aftur á móti brugðist við með því að gagnrýna hana opinberlega fyrir siðleysi: Með ákvörðuninni opinbera eigendur Moggans þann vilja sinn að beita blaðinu sem pólitísku vopni - líklega gegn inngöngu Íslands í Evrópusambandið og hugsanlega áróðri fyrir kvótakerfinu í framtíðinni.

Brottreksturinn er því ósigur fyrir íslenska blaðamennsku og þar með fyrir þjóðina því hætt er við að með henni veikist hlutlæg og óháð fréttamennska í landinu. Með brottrekstrinum er það staðfest að ætlun nýrra eigenda Moggans var alls ekki að reka hlutlægan fréttamiðil heldur einhver allt önnur.