Skraddararnir plötuðu keisarann nakta í sögunni frægu.

,,Vinur er sá er til vamms segir,” er þekkt íslenskt máltæki sem ekki
er búið að nota það mikið að það sé orðið að þreytandi klisju. Í máltækinu
felst að sannir vinir bendi vinum sínum á misfellur í fari, útliti, orðum eða
gjörðum þeirra sjálfra. Slík tilmæli á milli vina eru ekki sprottin af illu
innræti eða ótuktarskap heldur þvert á móti af vinarþeli og gæsku í garð þess
sem má bæta sig á tilteknu sviði og veitir ekki af uppbyggilegri gagnrýni til
þess að átta sig betur á vanköntum sínum. Aðeins með slíkri gagnrýni getur
viðkomandi komið auga á galla sína og bætt sig – það er að segja ef hann er þá
ekki þeim mun gagnrýnni á sjálfan sig og áttar sig á göllum sínum sjálfur. Slík
gagnrýni er annars eðlis en  rætin gagnrýni
og niðurrífandi, gagnrýni sem ekki er sett fram með það fyrir augum að hjálpa
viðkomandi og bæta heldur til að særa hann og meiða.

            Dæmi um slíka
uppbyggilega gagnrýni á milli vina er til dæmis þegar ég eitt sinn benti
spænskum vini mínum á að hann væri ansi andfúll og ætti hugsanlega að reyna að
ráða á því bót - líklega er það sammannlegt að enginn vill vera andfúll. Vinur
minn, sem var einhleypur á þeim tíma og ansi einrænn, hafði ekki gert sér grein
fyrir andfýlunni þar sem samneyti hans við fólk var ekki mjög persónulegt: Hann
átti hvorki marga nána vini né maka og fjölskylda hans bjó í annarri borg á
Spáni. Þess vegna var í raun enginn til að benda honum á að hann ætti að gera
eitthvað í andremmunni – ef ég man rétt var hann með dauða tönn upp í sér sem
rotnaði eða gróf í. Og fólk gerir sér yfirleitt ekki grein fyrir eigin andfýlu
þar sem það finnur hana ekki sjálft. Vinur minn hafði því verið andfúll í
langan tíma og enginn hafði fyrir því að segja honum það því vissulega gera
menn yfirleitt ekki slíkt nema þeir þekki viðkomandi vel. Hann átti hins vegar
engan slíkan að. Ég skil vel að fólk sé ekki reiðubúið að benda fólki á galla í
fari þess án þess að þekkja viðkomandi vel því ég man að ég þurfti að stappa í
mig stálinu til að benda vini mínum á andfýluna. Þegar ég gerði það hins vegar
varð hann dálítið skömmustulegur en svo þakkaði hann mér fyrir kærlega fyrir að
benda sér á þetta og hann fór og lét athuga af hverju andremman stafaði. Svo
hætti hann að vera andfúll.

            Sjálfur lenti ég svo í
nákvæmlega sömu aðstöðu nema þá var ég hinn andfúli og bróðir minn og einn
góður vinur minn voru þeir sem bentu mér á að andardráttur minn lyktaði eins og
pestin. Ég var sömuleiðis, líkt og spænski vinur minn, þakklátur bróður mínum
og vininum fyrir að benda mér á þetta – matarleifar höfðu safnast á milli of
þéttra tannanna á mér í neðri gómi og tannburstinn náði ekki að skrúbba þær í
burtu svo munnurinn á mér byrjaði að lykta illa.

            Máltækið og
andfýlusögurnar tvær rifjuðust upp fyrir mér nokkrum dögum þar sem  ég hef átt í samræðum um bókmenntir við
nokkra vini mína og kunningja. Nánar tiltekið höfum við átt í samræðum um
nýjustu skáldsögu Jóns Kalmans Stefánssonar, Harmur englanna.

            Ég er hrifinn af Jóni
sem rithöfundi og tel að bók hans Himnaríki
og helvíti, fyrsta bókin í trílógíu þar sem Harmurinn er millikaflinn, sé með betri skáldsögum sem gefnar hafa
verið út hér á landi um langt árabil. Svo hrifinn var ég af bókinni þegar ég
las hana nokkrum sinnum, í lok árs 2007 og á fyrstu mánuðum 2008, að ég sendi Jóni
þakkarpóst fyrir bókina. Einhverjir aðrir sem ég
veit af höfðu samband við Jón til að þakka honum fyrir þessa bók sem var alls
staðar lofuð mjög.

            Af þessum sökum beið ég næstu bókar
í þessum þríleik Jóns með nokkurri eftirvæntingu - ég vissi að hann byrjaði nær
samstundis á bók númer tvö í leiknum. Sú bók – Harmur englanna - olli mér nokkrum vonbrigðum, líkt og ég rakið í
dómi um bókina. Mér fannst bókin ekki nægilega vel ritrýnd og það var eins og
Jón hefði ekki ritstýrt sjálfum sér nægilega vel við gerð hennar. Bókin var of
löng og Jón leyfði sér að dvelja of lengi við atburði og hugsanir sem voru ekki
sérlega áhugaverðar eða merkilegar. Stíll Jóns er auk þess á köflum svo
hatimbraðar og skreyttur, setningarnar svo langar og háfleygar að stundum er erfitt
að fylgja honum. Að þessu leytinu til virðist Jón skorta sjálfsgagnrýni í nýju
bókinni og þeir sem lásu hana yfir fyrir hann – hverjir sem það voru – hafa
ekki gagnrýnt hann nægilega mikið. Í vissum skilningi fékk ég það á
tilfinninguna þegar ég las bókina að hún væri skrifuð af einhverjum sem teldi
sig vera kominn á einhvern stall sem hafinn væri yfir eðlilega og sanngjarna
gagnrýni því svo augljóslega er skotið yfir markið í stílbrögðum í bókinni.
Góður vinur sem til vamms segir og hugsar um hagsmuni vinar síns Jón Kalmans
hefði líklega getað bent honum á þetta áður en bókin var gefin út.

Hér er ég loks kominn að því sem ég
vil segja: Kjarna málsins. Þrátt fyrir þessa augljósu vankanta á bókinni þá
bendir nánast enginn af þeim sem fjallar um bókina í fjölmiðlum á þetta. Ég hef
rætt þessa bók við svo marga upp á síðkastið, líkt og áður segir, og allir eru
þær á þeirri skoðun að Jón leyfi sér of óheft og háfleyg stílbrögð í bókinni,
að hún sé of löng, langdregin og í hana vanti tilfinnanlega einhverja atburði í
stað þess að láta ferð aðalsöguhetjunnar í snjónum vara lungann úr bókinni án
mikilla tíðinda – einn þeirra gekk meira að segja svo langt að halda því fram
að bókin væri leiðinleg. Samt sem áður, þó að þessi skoðun virðist vera almenn,
bendir eiginlega enginn á þetta í fjölmiðlum eða opinberri umræðu.  Það er eins og fólk sem hefur sínar skoðanir
á bókinni þori ekki að gagnrýna hana af ótta við að þykja púkó, skilningssljótt
eða óbókmenntalegt nú þegar flestir bókagagnrýnendur hafa gefið bókinni sín
bestu meðmæli. Páll Baldvin Baldvinsson er reyndar undantekning á þessu þar sem
hann gagnrýndi bókina töluvert, meðal annars fyrir lengd, en hældi henni mikið
líka og sagði jafnframt að ekki mætti líta svo á Jón að hann væri hafinn yfir
gagnrýni.

Mér þykir þetta alveg stórmerkileg
staðreynd. Kannski eru um 90 prósent eða meira af þeim sem lesa bókina á þeirri
skoðun að hægt sé að finna ýmislegt að henni en samt sem áður er bókin mærð upp
til skýjanna í fjölmiðlum af nokkrum bókmenntagagnrýnendum sem flestir hverjir
gagnrýna hana ekki á nokkurn hátt. Ég held að vandamálið hér sé að það skapast
eins konar samkomulag – sem þó er aldrei rætt – að tala um bókina á ákveðinn
hátt og gefa henni ekki undir ákveðinni einkunn og finna ekki að henni á
tiltekinn hátt. Ef einhver brýtur þetta samkomulag veit hann að gæti verið
vændur um fávísi um bókmenntir. Þess vegna er betra að tala bara vel um bókina.
Að þessu leyti séð skapast stundum ákveðin múgsefjun um viðhorf manna til bóka.
Nú er ég ekki að segja bókagagnrýnendur geri þetta viljandi. Frekar held ég að
þessi tilhneiging geti verið ómeðvituð: Menn fylgja þeirri gagnrýni sem komið
hefur fram og fara ekki út fyrir þann ramma sem hún setur. Kannski er ég
órafjarri því að skilja af hverju þetta stafar en ég get ekki annað en reynt
þar sem viðhorf fólks sem ég hef rætt við um bókina er allt annað en það sem
sagt hefur verið um bókina í fjölmiðlum. Fyrir því hlýtur að vera einhver
ástæða.

Ein möguleg skýring á því af hverju
þetta misræmi stafar er sú að með tímanum verða sumir höfundar, einkum þeir sem
þykja bókmenntalegir og djúpir, svo viðurkenndir af ákveðnum hópi fólks í
samfélaginu - þeim sem oft á tíðum tala um, hafa áhuga á og sýsla með bækur –
að gagnrýni á þá verður ómöguleg með öllu. Þeir sem gagnrýna þessa kanónuhöfunda
eru einfaldlega blindir, ekki með á nótunum og skilningsdaufir: óbókmenntalegir
lúðar, svo ég grípi til unglingamáls. Þeir einfaldlega sjá og skilja ekki
snilldina. Þessum höfundum leyfist nánast hvað sem er. Ef þeir skrifa góðar
bækur eru þær hafnar upp til skýjanna og hið sama gildir um allt sem þeir gera
sem er lakara. Hefði einhver þorað að skjóta Vefarann mikla frá Kasmír í kaf,
líkt og Guðmundur Finnbogason gerði með tveggja orða ritdómnum ,,Vélstrokkað
tilberasmjör” árið 1927, ef bókin hefði komið út 30 árum síðar? Ég efast um
það, ekki eftir nóbel Laxness. 

Og nú neyðist ég til að grípa til
annarrar tuggu til að varpa frekari ljósi á þennan breyskleik í manninum sem
kenna mætti við dramb, hégóma eða snobb, nefnilega sögunnar af nýju fötum
keisarans. Ég veit að sagan er ofnotuð sem líking en vandamálið við þessa
dásamlegu dæmisögu H.C. Andersen er bara það að hún er svo djöfulli góð og sönn
því hún lýsir þessu mannlega einkenni svo vel. Hættan er nefnilega sú að
rithöfundar sem komast á ákveðinn stall sakir þess hve snobbað er fyrir þeim
verði eins og keisarinn í sögunni: Alveg sama hverju þeir klæðast, hvort sem
það eru nýju fötin keisarans eða annað, þá standi lýðurinn upp í andakt og
klappi og dásami glæsileik og smekkvísi konungsins.

Jón
Kalman er frábær höfundur en það verður að taka á honum á gagnrýninn hátt eins
og öðrum annars er hættan sú að hann verði eins og keisarinn sem taldi sig bera
glæsilegu klæðin þrátt fyrir nektina vegna þess að allir klöppuðu svo fyrir
honum, eða eins og andfúlir menn  sem vita ekki af eigin remmu. Jóni Kalmani og
öðrum góðum höfundum sem öðlast hafa ákveðinn sess í bókmenntaheiminum er
enginn greiði gerður með því að mæra þá líka fyrir það sem gagnrýnivert. Þvert
á móti þurfa allir á uppbyggilegri gagnrýni að halda svo þeir staðni ekki og
haldi að þeir séu yfir það hafnir að vera gagnrýndir á málefnalegan hátt. Þá
fara menn að halda að þeim leyfist allt, þá fara menn að halda að þeim nægi að
loka sig inn í herbergi í tvö ár með fartölvu og kaffifant og drita öllum
mögulegum og ómögulegum hugsunum sínum niður á blað í belg og biðu svo úr verði
snilldarverk - ,,Allt sem ég geri gengur upp hugsanahátturinn.”  Ef enginn segir neitt gagnrýnivert þegar
bókin kemur út af hverju á höfundurinn ekki einmitt að halda að þetta sé rétta
formúlan til að skrifa góða bók því heilabú hans sé bara svona magnað að hann
þurfi bara rétt að opna munninn og segja eitthvað skáldlegt til að búa til göldrótt
bókmenntaverk. Svipaða sögu má segja um Hallgrím Helgason sem skrifaði ekki
almennilega bók fyrr en hann beislaði sitt magnaða ímyndunarafl og sköpunarmátt
í Roklandi með því að notast í meiri
mæli við ritstjóra við skrifin – persónulega skildi ég aldrei lof manna á Höfundi Íslands. Útkoman varð líka eftir
því: Þéttara og betra verk en óhefti spuninn sem hafði komið frá honum áður.

            Nei, góðum höfundum eins og Jóni
Kalmani og Hallgrími á miklu frekar að hampa með því að eyða tíma í að gagnrýna
þá vel þegar glappaskot þeirra eru augljós – sem auðvitað er eðlilegt þegar
menn vinna við það í lífinu að skrifa bækur. Þannig, og aðeins þannig, er hægt
að hjálpa þessum höfundum að verða betri í því sem þeir gera best. Þetta er
hlutverk gagnrýnenda og bókmenntaumræðunnar í samfélaginu. Þannig hjálpa lesendur
bestu höfundum samfélagsins við að bæta sig. Snobb fyrir höfundum og
bókum þeirra er engum til góðs, hvorki lesendunum og enn síður höfundinum sem
hætt er við að gangist með því upp í eigin dýrð og verði þar með blindur á
sjálfan sig og verk sín. Þetta á sérstaklega við í svona litlu samfélagi eins
og því íslenska þar sem slík múgsefjun og snobb fyrir einstökum listamönnum á
auðveldara með að þrífast í en í stærri samfélögum þar sem meiri fjarlægð er á
milli manna og hlutlægni er líkast til meiri í umfjöllun um bókmenntir og listir.
Með vamminu geta lesendurnir verið vinir rithöfundanna í raun enda þjónar það
hagsmunum allra í samfélaginu að skrifað sé sem mest af vönduðum skáldskap.
Virðingin fyrir höfundunum er þá , samkvæmt þessu, aðallega fólgin í gagnrýninni sem menn verja
tíma sínum í að setja fram á þá en ekki lofinu sem stundum er innantómt.