Í nýjustu bók Hannesar Péturssonar, Jarðlag í tímanum: Minningarmyndir úr barnæsku sem fjallar um uppvaxtarár hans á Sauðárkróki, er frásögn Hannesar af manni sem hann hitti á fjórða áratug síðustu aldar og var fæddur árið 1843. Hannes sjálfur er fæddur árið 1931 þannig að nærri heil öld skildi hann að og þennan gamla mann sem dó árið 1938, 95 ára að aldri. Þá var Hannes sjö ára. Maðurinn aldni var einn af elstu íbúum Sauðárkróks á þessum tíma.

Hannes staldraði við þennan öldung í bókinni af því honum fannst merkilegt að hafa hitt mann sem fæddist átta árum fyrir þjóðfundinn í Reykjavík 1851, mann sem kom í heiminn þegar Fjölnismennirnir íslensku stóðu í útgáfu á blaði sínu í Kaupmannahöfn, mann sem fæddist tveimur árum áður en einn af þeim, Jónas Hallgrímsson skáld, dó. Þessir atburðir virtust, og virðast, svo langt í burtu í tíma en samt var þessi maður til þegar þessir atburðir áttu sér stað, líkt og Hannes segir: ,,Elsti maður sem ég hef nokkurn tímann staðið fyrir og heyrt tala átti heima á Króknum. Hann fæddist 1843 og dó 1938. Sérkennilegt er að hafa átt þess kost að líta mann sem kom í þennan heim átta árum fyrir þjóðfundinn í Reykjavík, mann sem fæddist þegar tímaritið Fjölnir stóð í blóma. Nú sat sá öldungur vel virtur í húsum niðja sinna, hrímhvítur á hár og skegg og blindur orðinn, mundi níu heima og ,,mjötvið mæran fyrir mold neðan."

Ég hjó eftir þessari mynd Hannesar af öldungnum hrímhvíta af því mér fannst hún merkileg. Í Hannesi og öldungnum mættust tveir heimar Íslendinga sem voru búsettir á sama staðnum um tíma en fæddir inn í tvo ólíka heima: Ísland á fyrri hluta nítjándu aldar annars vegar og fyrri hluta tuttugustu aldar hins vegar. Orð Hannesar sjálfs fanga þá barnslegu undrun sem fylgir slíkri vitneskju þegar litið er til baka þó vitanlega sé ekkert óeðlilegt eða órökrétt við staðreyndir málsins: Við vitum vel að fólk getur orðið hundrað ára og rúmlega það og ef þetta gerist getum við tengt það við atburði sem áttu sér stað fyrir hundrað árum, líkt og Hannes gerir. Samt er frásögn Hannesar merkileg. 

Sjálfur hef ég velt sambærilegum hlutum fyrir mér þegar ég horfi á rúmlega níræða ömmu mína og tæplega ársgamlan son minn, Hallgrím. Samanburðurinn á milli samfélagslegra aðstæðna þeirra við fæðingu, þau rúmu 90 ár sem skilur á milli, kallar fram hjá mér hugsanir um þær ótrúlegu breytingar sem orðið hafa á högum Íslendinga frá því amma mín kom í heiminn. Rétt eins og í tilfelli samanburðar Hannesar þá er þessi samanburður á milli ömmu og sonar míns á engan hátt óeðlilegur eða órökréttur. Samt er hann forvitnilegur - við þekkjum mörg af helstu einkennum samtímans og getum látið þau liggja á milli hluta.

Amma fæddist árið 1919 í Skálmarnesmúla í Austur-Barðastrandarsýslu á Vestfjörðum. Hún bjó í torfbæ fyrstu 4 til 5 ár ævi sinnar, fyrst í Skálmárnesmúla og svo á Arngerðareyri í Ísafirði við Ísafjarðardjúp eftir að fjölskylda hennar fluttist þangað. Amma segir reyndar að torfbæirnir hafi verið góðir bústaðir að mörgu leyti. Torfbæirnir sem hún bjó í voru þiljaðir að innan með panel, eini hluti þeirrar sem var ekki klæddur að innan var inngangurinn. Amma segir að ekki hafi væst um þau í torfbæjunum sem voru upphitaðir með kolavélum sem stundum var einnig settur í mór. ,,Hún mamma gætt þess líka alltaf að við værum vel böðuð systkinin. Hún gerði það á laugardögum." Í stórum bala, einu sinni í viku, baðaði mamma ömmu þau systkinin með vatni sem var hitað á kolavélinni á heimili þeirra.

Hannes lýsir því í bók sinni hvernig honum leið sem barni í torbæ sem hann gisti þegar hann var í sveit á bænum Hömrum í Lýtingsstaðahreppi. Sjálfur bjó Hannes ekki í torfbæ að staðaldri. Foreldrar hans bjuggu á Sauðárkróki og virðast hafa verið þokkalega stæð á mælikvarða þess tíma, faðir hans var starfsmaður Kaupfélags Skagfirðinga og sparisjóðsstjóri og gegndi því tveimur ábyrgðarstörfum í bænum. Lýsing Hannesar af verunni í torfbænum er nostalgísk og hlýleg. ,,Ég kem innn í allrúmgott og stæðilegt dyrahús. Rökkur og moldarkeimur. Berir torfveggir, hlaðnir úr klömbruhnaus. Moldargólf. Beizli og hlífðarföt hanga á stoðum, hvort tveggja á stórum nöglum. Skóplögg í röð og reglu. Við annan langvegginn er bæli og matardallur smalahundsins.  Framandleiki smýgur þegar út í yztu æðar mínar, ný tegund af svala og hálfdimmu, ný tegund af veggjum, gólfi, viðum og lykt, það þýtur allt samtímis í gegnum augu mín og nasir. Ég átti heima af lífi og sál í bænum á Hömrum þau tvö sumur sem í hönd fóru, eða kannski væri réttara sagt að segja í þeim tíma sem þar var. Ég andaði að mér húsakynnunum öllum eins og lífsloftinu sjálfu, hvort heldur bjarta daga eða þegar skyggja tók undir haust. Þessi bær með grá og veðruð þil er nú horfinn."

Þegar fjölskylda ömmu minnar fluttist í reisulegt steinhús í kastalastíl á Arngerðareyri á fjórða áratugnum - hús sem byggt hafði verið yfir kaupfélagsstjórann í kaupfélagi Nauteyrarhrepps - þótti það tíðindum sæta að í húsinu væri rennandi vatn og vatnsklósett. Húsið hafði verið byggt um efni fram og átti þátt í að sliga kaupfélagið auk þess sem íbúar Nauteyrarhrepps fóru í auknum mæli að stunda viðskipti beint við Kaupfélagið á Ísafirði en Djúpbáturinn sigldi frá Arngerðareyri og til bæjarins - enginn vegur var á þessum tíma um firðina í Djúpinu og þurfti að reiða sig á sjóleiðina. Eftir að kaupfélagið fór á hliðina keypti langafi minn húsið á Arngerðareyri og settist þar að. Amma fór því frá því á fyrstu árum ævi sinnar að búa í torfbæ þar sem yfir í að búa í glæsihýsi á þess tíma mælikvarða þar sem svartur og hvítur marmari prýddi gólfin og rennandi vatn kom út úr pípum í veggjunum sem tengdar voru við vatnstank í húsinu. Hús í sambærilegum stíl er að finna í miðbæ Reykjavíkur, meðal annars Galtafell á Laufásvegi, og þykja þau hin glæsilegustu. Húsið á Arngerðareyri er hins vegar ónýtt en stendur uppi sem sérstæður minnisvarði um stórhug kaupfélags í fámennum hreppi á hala veraldar; kaupfélag sem reisti nýmóðins steinhús yfir sinn æðsta mann skömmu áður en félagið þurfti að hætta starfsemi.

Þessir þankar flytja hugann aftur að ömmu þar sem hún lifir síðustu æviár sín í ró og friði á heimili fyrir aldraða í Reykjavík. Hún er komin óravegu frá þiljuðu torfbæjunum og steinsteypta stórhýsinu á Arngerðareyri þar sem hún situr með Hallgrím son minn í kjöltunni. Hallgrímur togar í hálsmenið hennar ömmu og Sigrún mamma hans þarf að standa álengdar til að passa upp á drenginn því gamla konan er orðin máttlítil með árunum. Nærri öld skilur þau að, langömmuna og barnabarnabarnið, rétt eins og Hannes og gamla manninn í minningabók hans. Á þessum 100 árum hefur lífið á Íslandi líklega breyst meira en á síðustu 1000 árunum þar á undan - við héldum tryggð við torfbæinn lungann úr árbúsundinu eftir því sem tengslin við Norðurlöndin minnkuðu á öldunum eftir landnám og Ísland varð innvenslaðra og minna var um við til húsbygginga. Amma fæddist inn í íslenskt miðaldasamfélag, fátækt, ósjálfstætt þróunarríki, sem var að byrja að ganga hröðum en óvissum skrefum inn í nútímann með öllum þeim grundvallarbreytingum  sem því fylgdi. Amma andaði að sér jarðnesku loftinu í torfbæjum liðinna alda á fyrstu árum sínum, líkt og Hannes lýsir í sínu tilfelli, og gekk inn í inngang með moldarberum veggjum þegar hún kom til síns heima á þriðja áratugnum. Ef Íslandssagan væri húsbygging þá væri hún torfbær; torfbær sem þó er nánast hvergi að finna á Íslandi í dag: Líklega eina byggingarformið sem Íslendingar hafa lagt til sögu arkitektúrs í heiminum.

Eitt af því sem Hallgrímur hefur ekki upplifað á sínu fyrsta ári árið 2011 er að draga andann í torfbæ - hann á það kannski eftir á einhverju safninu - en hann hefur farið þrisvar sinnum upp í farþegaþotu sem hefur flutt hann til annarra landa, meðal annars til San Francisco þar sem hann andaði meðal annars að sér loftinu í þarlendri verslanamiðstöð. Á sínum tíma sagði amma við mig, og reyndi þar með að fanga þær breytingar sem hún taldi sig hafa séð á heiminum þann tíma sem hún hefur verið til, að heimurinn væri búinn að minnka svo mikið, hann væri orðinn svo lítill. Þessari hugmynd til útskýringar myndaði hún lítið gat með vísifingrinum með því að því að beygja hann upp að þumlinum á sér þannig að fingurgómurinn nam við rætur þumalsins. Svo bar hún höndina upp að auganu á sér, horfði í gegnum gatið og sagði: ,,Heimurinn er orðinn svo lítill; hann er bara eins og lítil kúla." Með þessu átti hún vitanlega ekki við að heimurinn hefði minnkað í bókstaflegum skilningi heldur eingöngu að út af þeirri hröðu tækniþróun sem orðið hefur á ævi ömmu, tilkoma sjónvarpsins, internetsins og fleira, virtist sem heimurinn hefði minnkað vegna þess að tengsl okkar og vitneskja um önnur lönd hefur aukist til muna frá torfbæjarárunum. Heimurinn hafði því minnkað í huga hennar, og að hennar mati líklega í hugum annarra.

 Fyrir framan mig, í ömmu, er hluti Íslandssögunnar eins og hann getur kristallast í einni manneskju úr fjöldanum sem átt hefur langa ævi. Hún getur verið táknmynd fyrir 1000 þúsund ára sögu landsins sem rennur sitt skeið með hennar kynslóð, líkt og svo margir aðrir á hennar reki eða eldri, lífs eða liðnir. Þarna sitja þau saman, börn svo ólíkra tíma, og ég veit ekki almennilega af hverju mér finnst svo gaman og merkilegt að sjá þau þarna saman þó svo að ég reyni að átta mig á því. Kannski er það bara þessi áþreifanlega nálægð við ömmu, og við horfin heim skyldmenna okkar og forfeðra, sem fyllir mig þessari tilfinningu; tilfinningu sem þó getur ekki orðið langær kennd þar sem kynslóð ömmu og þessa horfna heims, síðasta torfbæjarkynslóðin, heyrir brátt aðeins sögunni til. Þetta er kynslóðin sem fer fyrir augunum á okkur á sams konar hátt og Hannes hitti samtímamann Fjölnismanna á Sauðárkróki fyrir að verða áttatíu árum.

Jafnréttisbarátta kynjanna getur birst okkur í ýmsum skemmtilegum og sérstæðum myndum eftir því hvernig fólk er þenkjandi. Sumir sem hafa mjög sterkar skoðanir á jafnréttismálum geta túlkað þess baráttu á mjög strangan hátt og lifað eftir hugmyndum sem ekki eru beinlínis útbreiddar. Þá geta orðið til forvitnilegir árekstrar á milli hugmyndaheima fólks sem leggur ólíkan skilning í það hvað felst í jafnréttisbaráttu kynjanna. Ein möguleg árekstrarleið fellst í notkun ólíkra einstaklinga á orðum og hugtökum um karla og konur.

Fyrir nokkrum mánuðum var ég staddur á bar í borginni Berkeley í Norður-Kaliforníu við þriðja mann. Við sátum á barnum eftir kvöldverð á japönsku veitingahúsi og fengum okkur nokkra kokteila. Berkeley-borg er meðal annars fræg fyrir það að vera nokkuð óbandarísk í stereotýpískum skilningi: Þetta er lítil háskólaborg stutt frá San Francisco þar sem íbúarnir þykja almennt séð vera mjög meðvitaðir, meðal annars um umhverfismál, matarræði sitt og útlit, jafnréttismál og annað slíkt. Meðal þess sem Berkeley-búar stæra sig til dæmis af er veitingastaðurinn Chez Panisse, sem opnaði fyrir fjörtíu árum, en hann er talinn vera einn fyrsti veitingastaðurinn sem byrjaði að notast eingöngu við lífrænt ræktað hráefni. Róttækar og nýstárlegar hugmyndir á ýmsum sviðum svífa því um í Berkeley. 

Eftir að hafa setið á barnum um nokkra hríð höfðum við þrjú prófað þá kokteila sem í boði voru. Okkur langaði að fá okkur einn drykk til áður en við héldum heim á leið en vildum endilega prófa eitthvað nýtt sem ekki var á kokteilaseðlinum. Ég bað því þjónustustúlkuna að koma mér á óvart með einhverjum góðum kokteil og bætti því við að ég vildi helst hafa hann „karlmannlegan" (e. manly) og ekki of sætan og sykraðan - kokteilinn sem ég fékk á undan hafði verið dísettur berjadrykkur sem var allt of væminn. Ég átti vitanlega við það að ég vildi ekki fá of sykraðan drykk heldur kokteil þar sem ég fyndi annað bragð og sterkara en sætleika, kannski einhverja útgáfu af ginkokteilnum Martini.

Þjónustustúlkan kom hins vegar af fjöllum þegar hún heyrði notkun mína á orðinu „karlmannlegur" til að lýsa kokteilnum sem ég vildi fá. Svar hennar var á þá leið að hún skildi ekki hvað ég ætti við þar sem hún væri „kynhlutlaus" (gender neutral). „I wouldn't know because I am gender neutral," sagði hún (,,Ég veit ekki hvað þú átt við því ég er kynhlutlaus"). Þarna átti sér því stað ákveðinn árekstur á milli hugmynda okkar þjónustustúlkunnar um orð: Ég taldi ljóst hvaða eiginleika karlmannlegur kokteill ætti að hafa á meðan þjónustustúlkan gerði það ekki eða þóttist ekki gera það. Ég útskýrði þá fyrir henni að síðasti kokteillinn sem ég fékk hefði verið of sætur og að ég vildi fá bragðmeiri drykk. Skömmu síðar færði hún mér Martini-kokteil sem var einmitt það sem ég vildi.

Við klóruðum okkur dálítið í höfðinu yfir orðum þjónustustúlkunnar, brostum yfir þeim og ræddum þau. Skildi hún virkilega ekki hvað ég átti við með orðinu „karlmannlegur" þegar ég lýsti kokteilnum eða þóttist hún bara ekki gera það af því að hún hefur þá heimspekilega afstöðu að vera kynhlutlaus og vill sýna umheiminum að hún sé á þessari skoðun? Við komumst vitanlega ekki að neinni niðurstöðu. Kokteillinn sem hún færði mér á endanum - þessi Martini - var hins vegar alveg örugglega kynhlutlaus að hennar mati þó svo að ég lýsti honum sem karlmannlegum kokteil. Lýsingarorðin kvenlegur og karlmannlegur eiga sér því varla lengur samastað í þeirri heimsmynd sem þjónustustúlkan vill hafa því hennar sýn á lífið er að sögn kynhlutlaus. Jafnréttisbaráttan á sér því ýmsar birtingarmyndir, meðal annars í tali okkar um áfenga drykki.

Ég get ekki sagt að ég sé ósammála meginhugmynd stúlkunnar - ég held að við ættum að gera eins lítið og við getum til að gera greinarmun á kynjunum í orði og á borði - en aldrei hafði mér dottið í hug að fara þetta langt með hugmyndina: Að gefa lýsingarorðin sem vísa til karla og kvenna einfaldlega upp á bátinn til að útiloka þennan greinarmun enn frekar. Vitanlega þýðir þetta þó ekki að stúlkan hafi á einhvern hátt haft rangt fyrir sér með sinni gagnrýni: Ég hefði auðveldlega getað notað annað og meira lýsandi orð um kokteilinn sem ég vildi fá en karlmannlegur, til dæmis sterkur, bitur, beiskur eða eitthvað slíkt, en ég greip til þessa karlmannlega orðs í hálfkæringi. Þessi orðanotkun truflaði stúlkuna, kannski réttilega, af því hún var komin lengra í jafréttishugsun sinni en ég: Hún var kynhlutlaus en ég var kynhlutdrægur, miðað við þessa orðanotkun mína.

Helgarpistill sem skrifaður var fyrir DV 

Veitingahúsarýni
Veitingastaður: Sjávargrillið, Skólavörðustíg
Niðurstaða: Þrjár stjörnur ***

Sjávargrillið er nýlegur veitingastaður á Skólavörðustígnum sem sérhæfir sig í ýmis konar fiskréttum. Staðurinn er í eigu sömu aðila og Fiskfélagið á Vesturgötu, sem er orðið þekkt sem eitt af betri veitingahúsum Reykjavíkur. 

Samanburður á milli Sjávargrillsins og Fiskfélagsins er reyndar óumflýjanlegur þar sem stuðst er við sams konar áherslur á staðnum: Aðalkokkur staðarins, Gústav Axel Gunnlaugsson, er fyrrverandi starfsmaður Fiskfélagsins og var valinn Matreiðslumaður ársins í fyrra, og sami maðurinn, Lárus Gunnar Jónasson, hannar báða staðina af smekkvísi. En á stöðunum er þó grundvallarmunur: Matargerðin á Sjávargrillinu er einfaldari og tilþrifaminni, réttirnir á matseðlinum færri, verðið talsvert lægra og þjónustan ekki alveg eins fagmannleg og hún er yfirleitt á Fiskfélaginu. 

Við Sigrún, konan mín, fórum á Sjávargrillið í lok síðasta mánaðar og pöntuðum okkur Humarveislu og Fiskveislu, tvo af þremur þriggja rétta kvöldseðlum sem í boði eru á staðnum - einnig er boðið upp á kjötseðil. Báðir þessar seðlar voru á sanngjörnu verði miðað við lýsingar á matnum og yfirbragði staðarins: 4900 krónur fyrir fiskiveisluna og 6900 krónur fyrir  humarveisluna. Fyrir matinn var boðið upp á ljúffengan lystauka og gott brauð með þeyttu smjöri sem Sigrún hrósaði sérstaklega.

Fljótlega eftir að við höfðum sest tókum við eftir því að ýmis konar hnökrar voru á þjónustunni. Löng bið var eftir þjóni til að taka við fordrykkspöntun; gestir sem settust niður á eftir okkur fengu vatn, brauð og síðar matinn á undan okkur; þjónninn okkar vissi ekki hver væri fiskur dagsins og þurfti því að spyrjast fyrir um það; súpuskeiðin var fyrst sett fyrir framan mig en ekki konuna mína sem hafði pantað sér súpuna; engin handklæði voru inni á öðru klósetti staðarins þá þrjá tíma sem það tók okkur að borða og við þurftum á endanum að bíða ansi lengi eftir matnum. Þetta eru kannski ekki mikilvæg atriði en þó skipta slík smáatriði máli á góðum veitingahúsum. Líklega er um ákveðna byrjunarörðugleika að ræða hjá starfsfólki Sjávargrillsins og munu þessir vankantar væntanlega slípast af staðnum eftir því sem lengra líður frá opnun hans. Einnig ber að geta þess að staðurinn var þéttsetinn þetta fallega kvöld og því mikið að gera hjá starfsfólkinu.

Forréttirnir sem við fengum voru báðir ágætlega heppnaðir og bragðgóðir en þó ekkert sérstaklega frumlegir: Skelfisksúpa sem borin var fram með humarsspjóti og bláskel var hefðbundin og humarinn sömuleiðis. Í báðum réttunum var fátt sem kom á óvart, nema ef vera skyldi bragðmikil og feit hollandaise-sósa á humrinum sem var of dómínerandi og í reynd óþörf með svo góðu hráefni. 
Besti réttur kvöldsins var tvímælalaust sítgrónugrilluð bleikja sem borin var fram með skvettu til hliðar af öflugri sveppasósu og hvítvínsmarineruðum siitake-sveppum sem konan mín fékk í aðalrétt. Bleikjan var einstaklega vel elduð; sérstakt grillbragð gaf einstaklega góðan keim sem fékk að njóta sín og grillrákað roðið rann vel niður. Útpældur réttur sem Sjávargrillið fær prik fyrir. Framreiðslan á humrinum og stórri bláskelinni í aðalréttinum var aftur fremur tilþrifalítil þó hráefnið sjálft hefði verið vandað og bragðgott. Aftur stakk hollandaise-sósa sem humarinn var baðaður í í stúf og yfirgnæfði fínlegt bragðið af humrinum og ég áttaði mig ekki á því af hverju heit ágúrka og grillað blómkál var borið fram með þessum rétti.
Engin vonbrigði voru þó með eftirréttina sem komu báðir aðeins á óvart. Créme Brulée var óhefðbundið í þeim skilningi að ekki var búið að hræra hráefninu saman í massa og brenna sykurinn ofan á því heldur komu hráefnin aðskilin í skál en voru svo borðuð saman: Eftirrétturinn smakkaðist því eins og Créme Brulée þó hann liti ekki út eins og þessi fornfrægi réttur. Heita súkkulaðikakan kom mér sömuleiðis nokkuð á óvart þegar ég fann selleríbragð í munninum á mér sem myndaði skemmtilegan kontrast við dísætt bragð kökunnar. 

Á heildina litið var kvöldið á Sjávargrillinu mjög vel heppnað og er staðurinn góð viðbót við fiskveitingastaði borgarinnar. Á staðnum fæst mjög fínn matur sem þó er talsvert ódýrari en á stöðum eins og Fiskmarkaðnum, Dilli og Fiskfélaginu. Við Sigrún greiddum 18 þúsund krónur fyrir þriggja rétta máltíð með fordrykkjum, tveimur vínglösum og kaffi. Sambærileg kvöldstund á Fiskfélaginu myndi til dæmis kosta um tíu þúsund krónum meira hið minnsta. Starfsfólk Sjávargrillsins þarf hins vegar að fínpússa þjónustuna og ýmis atriði á staðnum, til að mynda bjóða upp á frambærilegri tónlist en James Blunt og annað slíkt ómeti sem hæfir ekki stemningunni, og matreiðslumennirnir þurfa að mínum dómi að pæla betur í framreiðslu, meðlæti og heildaryfirbagði sumra þeirra rétta sem boðið er upp á staðnum. Aðalatriðin á Sjávargrillinu eru í góðu lagi en fínpússa þarf smáatriðin og koma gestunum aðeins meira á óvart með meiri frumleika við meðferð á góðu hráaefni í matargerðinni. Þegar fólk borðar á veitingahúsum í þessum verðflokki vill það smakka eitthvað nýtt.

Veitingahúsarýni sem birtist í DV 28. júní 2011

Lýður Guðmundsson, fyrrverandi aðaleigandi almenningshlutafélagsins Exista, heldur áfram uppteknum hætti í grein sem hann birti í Fréttablaðinu á miðvikudaginn og neitar að horfast í augu við meðábyrgð sína á íslenska efnahagshruninu. Þetta er í þriðja sinn frá falli bankanna þar sem Lýður gagnrýnir umfjöllunina um íslenska bankahrunið á opinberum vettvangi. Inntakið í þessari grein Lýðs er sem fyrr að margir þeir aðilar sem fjalla um íslenska bankahrunið séu illa innrættir og gangi fram í vondri trú í umfjöllun sinn um þátt hans og Exista í hruninu. 

Fjölmiðlamenn sem telja að Lýður og aðrir lykilmenn í íslensku viðskiptalífi beri mikla og hugsanlega saknæma ábyrgð á hruninu eru illgjarnir; rannsóknarnefnd Alþingis var rekin áfram af annarlegum ástæðum við gerð skýrslunnar og fer með fleipur í henni; embætti sérstaks saksóknara er ekki faglegt í sinni vinnu við rannsókn á hruninu og Eva Joly, Þorvaldur Gylfason, Egill Helgason og fleiri eru ,,ákæruþrjótar“ að mati Lýðs þar sem þau hafa fagnað því þegar Fjármálaeftirlitinu og ákæruvaldinu hefur orðið ágengt við rannsóknina á hruninu. Lýður vill koma að þeirri söguskoðun að hið opinbera uppgjör við bankahrunið sé eins og nútíma nornaveiðar sem eigi lítið skylt við rannsókn á staðreyndum og meintum brotum hans sjálfs, viðskiptafélaga hans og annarra. Að þessu leyti gerist Lýður sekur um ótrúlega forherðingu: Hann reynir að skrifa sögu sem fer þvert gegn öllum staðreyndum um slæmar afleiðingar af gjörðum hans á annað fólk til þess eins að bjarga eigin skinni. 

Þrátt fyrir þetta er eitt það einkennilegasta við grein Lýðs að hann viðurkennir á loðinn hátt að hann hafi gert mörg mistök, án þess þó að útskýra nánar hvað hann á við. Hann klykkir svo út með því, þegar hann nefnir helstu afleiðingarnar af þessum mistökum, að hann sjálfur hafi tapað á þeim. Ekki er hægt að skilja Lýð öðruvísi en svo að þessi afleiðing af mistökum hans sé honum efst í huga en ekki skaðinn sem hann olli óbreyttum borgurum með beinum eða óbeinum hætti: ,,Ekki má skilja orð mín á þann veg að allt hafi verið með besta móti hjá Exista. Vitaskuld gerði ég mörg mistök. Og augljóslega svo slæm, að ég tapaði lunganum af eignum mínum. Við rannsókn embættis sérstaks saksóknara (ESS) verður þó að gera greinarmun á refsiverðu athæfi og ákvörðunum sem reyndust slæmar.“  

Með öðrum orðum: Lýður gerði mistök sem voru slæm af því að hann tapaði peningum á því, líkt og áður segir, og gera þarf greinarmun á lögbrotum og annars konar brotum. Lýður virðist þarna greina á milli lögmæti og siðferðilegu réttmæti athafna. Algengt er að sjá þennan greinarmun í varnarorðum þeirra sem taldir eru bera mesta ábyrgð á hruninu. Meining Lýðs er sú að ekki sé hægt að refsa mönnum fyrir siðabrot, aðeins lögbrot, og að hann hafi ekki ekki gerst sekur um neitt slíkt, aðeins ,,slæm mistök“. Lýður virðist telja að þar til hugsanleg lögbrot hans hafi verið sönnuð sé ekki hægt að segja að hann hafi gert neitt rangt af því lögbrot liggja ekki fyrir. Lýður ber hins vegar ábyrgð á eigin mistökum, vafasömum viðskiptafléttum og Existu sem margir töpuðu háum fjárhæðum á: Siðleysi hans liggur fyrir. Ég ætla ekki að rifja upp öll þau vafasömu mál sem Lýður tengist. Ég hef minnst á nokkur þeirra áður í nýlegum leiðara í DV. 


Mig langar þess í stað að minnast á eitt mál sérstaklega sem Lýður tengist sem hefur haft afar slæmar afleiðingar fyrir fjölda fólks: Fjárfestingu nokkurra sparisjóða í fjárfestingarfélaginu Kistu, einum stærsta hluthafa Exista, sem fjármögnuð var að hluta til með stofnfjáraukningum venjulegs fólks í Keflavík, Hvammstanga, Mýrarsýslu, Dalvík og víðar, sem skuldsetti sig um milljónir króna  fyrir vikið. Hlutafé Kistu var aukið um þrjá milljarða króna árið 2007 og rann það fé sem safnaðist í þessum stofnfjáraukningum að mestu í aukna fjárfestingu Kistu í Existu. Þessi fjárfesting stofnfjáreigendanna í Kistu og Exista varð að engu eftir bankahrunið 2008 en eftir sitja hundruð stofnfjáreigenda sem töpuðu á fjárfestingunni og þurfa að standa skil á lánunum. Stærsti hluthafi Kistu var Sparisjóður Reykjavíkur og nágrennis sem stýrt var af Guðmundi Haukssyni, fyrrverandi forstjóra Kaupþings og viðskiptafélaga helstu stjórnenda Kaupþings og Bakkabræðra til margra ára. Um 200 stofnfjáreigendur á Hvammstanga, og í nærliggjandi sveitum á Norðurlandi vestra, skulda Sparisjóði Keflavíkur til að mynda um tvo milljarða króna vegna stofnfjáraukningarinnar og um 150 stofnfjáreigendur á Dalvík skulda Sögu Capital um 500 milljónir króna vegna þessa. Í mörgum tilfellum er um að ræða fólk sem getur ekki greitt til baka þessar skuldir vegna fjárfestingarinnar í Existu.

Einn af stofnfjáreigendunum á Hvammstanga, Karl Sigurgeirsson, 67 ára skrifstofumaður, ræddi um stofnfjáraukninguna í sjóðnum í viðtali við DV fyrr á árinu. Í máli hans kom fram að stonfjáreigendurnir hefðu verið blekktir til að taka þátt í stofnfjáraukningunni: „Okkur var sagt að arðgreiðslurnar af bréfunum myndu borga lánin upp... Þú verður að athuga það að sparisjóðurinn er 100 ára fjármálastofnun í samfélaginu okkar og fólk hefur alltaf treyst honum fyrir sínu eins og maður segir... Ég skulda um 30 milljónir króna í dag [...] Mér finnst ég hafa verið blekktur. Ég er alveg sannfærður um það að staða Sparisjóðsins í Keflavík hafi ekki verið eins góð og hún var sögð vera. Stór hluti af eignum sparisjóðsins var í Exista. Þess vegna held að ég þessar stofnfjáraukningar lánveitingar geti ekki talist vera löglegar... Tilfinning mín segir mér að þetta hafi verið svik og að þessi gjörningur eigi að ganga til baka.“ Með Kistu og stofnfjáraukningunum náði Exista að verða sér út um aukið fjármagn þegar byrjaði að kreppa að í íslensku viðskiptalífi - Kista var „aðgöngumiði“ sparisjóða í bankapartýið eins og einn viðmælandi DV orðaði það eitt sinn. Eftir situr fjöldi óbreyttra borgara með skuldaklafa á bakinu. 

Lýður hugsar ekkert um þessa misnotkun Exista á sparisjóðakerfinu og ófarir þessara stofnfjáreigenda þegar hann barmar sér á afar eigingjarnan hátt yfir mistökum sínum af því að þau kostuðu hann sjálfan mikla peninga og yfir óréttlæti þeirra sem fjalla um viðskipti hans á árunum fyrir hrunið. Rannsóknin á sparisjóðakerfinu sem boðuð hefur verið mun hins vegar væntanlega leiða enn betur í ljós hvernig Exista notaði Kistu til að hreinsa upp fé innan sparisjóðakerfisins, tap sem á endanum lendir á venjulegu fólki. Sú rannsókn verður enn eitt púslið inn í vafasama viðskipta- og brotasögu Lýðs sem hann er of forhertur til að gangast við, þvert gegn öllum staðreyndum. Þó ákæruvaldið nái kannski ekki að sanna lögbrot Lýðs og fá hann dæmdan þá er Lýður samt sekur um fjöldamörg brot og siðlaus viðskipti þar sem hann var knúinn áfram af eiginhagsmunasemi og hreinni græðgi. 

Hefur íslenska efnahagshrunið haft einhverjar jákvæðar afleiðingar? Kannski ekki mjög margar, og vissulega fleiri slæmar, en ég get þó nefnt að minnsta kosti eina jákvæða hlið. Fyrir hrunið 2008 var það orðið nánast viðurkennt í samfélaginu að sterkefnuðu fólk gæti leyfst nánast hvað sem væri í krafti auðs síns. Sjálfsagt þótti að auðmenn gætu haft áhrif í tilteknum málum vegna þess eins að þeir væru ríkir og að þeir gætu keypt sér hluti sem að öllu jöfnu eru ekki falir. Önnur viðmið og aðrar reglur byrjuðu að gilda fyrir auðmenn samfélagsins en annað fólk og mörgum auðmanninum leyfðist það sem almennt var bannað.

Til að mynda mölduðu fáir í móinn árið 2005 þegar Björgólfur Guðmundsson hótaði að kaupa DV til þess eins að leggja það niður af því blaðið hafði vogað sér að skrifa grein um hjónaband eiginkonu hans og bandaríska nasistaflokksins. Umfjöllun um efnið hafði verið tekin út úr bók um fjölskyldu konu Björgólfs á síðustu stundu. Björgólfur ritskoðaði því bókina og hefði líklega látið verða af þessari hótun sinni gagnvart DV ef hann hefði fengið að kaupa blaðið. Hótunin snérist þó ekki um annað en ritskoðun sem ein og sér hefði átt að duga til þess að Björgólfur hefði átt að vera fordæmdur fyrir þetta tilræði við tjáningarfrelsið. Fjölmargar sambærilegar sögur er hægt að segja af íslensku auðmönnunum fyrir hrun þar sem inntakið er að þeim leyfðist það sem öðrum leyfðist ekki og gátu keypt sér það sem aðrir gátu ekki komist yfir, meira að segja reynt að fjárfesta í dagblaði til þess eins að leggja það niður.

Íslendingar voru á leiðina í áttina að samfélagi sem segja má að hafi einkennst af auðræði aleiganna. Menn eins og Björgólfur, Jón Ásgeir, Hannes Smárason og fleiri slíkir gátu komist upp með ótrúlegustu hluti af því þeir voru ríkir og áttu hitt og þetta: Fólk var einfaldlega hrætt við þá og því fengu þeir yfirleitt sínu fram án gagnrýni. Of mikil völd komust því á hendur fárra manna af því þeir voru ríkir, og bara af því þeir voru ríkir. 

Í sumum samfélögum eru pólitísk völd nægjanleg ástæða til að einstaka menn geti gert það sem þeim sýnist. Nicolae Ceaușescu, einræðisherra í Rúmeníu, var til dæmis skráður sem höfundur fjölmargra fræðibóka á sviðum sem hann vissi ekkert um, til dæmis í efnafræði. Ceaușescu fannst gaman að vera álitinn höfundur merkilegra bóka og því gat hann látið skrá sig sem höfund verka sem hann hafði ekki komið nálægt vegna þess að allir voru hræddir við hann. Á Íslandi var það hins vegar auðurinn sem orðinn var að nægjanlegri ástæðu til að menn gætu gert það sem þeim sýndist. 

Að þessu leytinu til stefndi Ísland í sömu átt og Bandaríkin þar sem slíkt auðræði aleiganna hefur ríkt um áratugaskeið. Eitt lítið dæmi um auðræðið í bandarísku samfélagi er þátttaka bandarískra milljarðamæringa eins og George Soros, manninum sem græddi um milljarð dollara á því að taka stöðu gegn breska pundinu árið 1992, í þjóðfélagsumræðunni þar í landi.  Soros, sem fjallað var um í íslenskum fjölmiðlum í fyrra vegna frétta um íslenski fjárfestirinn Heiðar Már Guðjónsson hefði fundað með starfsmönnum hans um stöðutöku gegn íslensku krónunni árið 2007, skrifar reglulega greinar í bandaríska tímaritið The New York Review of Books. Tímaritið er afar virt og vandað og birtir bókadóma og greinar eftir fræðimenn, rithöfunda og ýmsa aðra um málefni líðandi stundar.  

Í nýjasta tölublaði tímaritsins er forsíðugrein eftir Soros á þremur síðum þar sem hann fjallar um fjárveitingar sínar til mannúðarmála. Samtals hefur fjárfestirinn gefið meira en 8 milljarða dollara til samtaka sem hann stofnaði sem kallast The Open Society Foundations. Samtökin beita sér í þágu lýðræðisumbóta og mannréttinda víðs vegar um heiminn þar sem réttindi manna hafa verið fótum troðum, til dæmis í kommúnistaríkjum Austur-Evrópu og víðs vegar í þriðja heiminum. Soros hefur því vissulega látið ýmislegt gott af sér leiða þrátt fyrir að vera á sama tíma gríðarlega umdeildur fyrir stöðutökur gegn gjaldmiðlum, dóm í Frakklandi fyrir innherjaviðskipti, og annað slíkt fjármálasukk þar sem hann hefur haft það eitt að markmiði að maka krókinn. 

En þá er það aðalatriði málsins: Umrædd grein Soros í þessu annars vandaða tímariti er ekki merkileg að inntaki og hefði líkast til ekki verið birt nema vegna þess hver skrifaði hana. Greinin snýst fyrst og fremst um það hversu mikið fé Soros hefur gefið og hversu áhugaverðar hugmyndir hann telur sig hafa um efnahags- og stjórnmál. Því er fyrst og fremst um að ræða lofrollu Sorosar um sjálfan sig, visku hans, hugmyndir og manngæsku. Soros kvartar meðal annars yfir því í greininni að hafa ekki fengið tækifæri til að ræða hugmyndir sínar um samfélagsmál, meðal annars nýtt fjármálakerfi heimsins, við Barack Obama Bandaríkjaforseta heldur aðeins aðstoðarmenn hans. „Mestu vonbrigði mín voru þau að ég gat ekki komist í beint samband við Obama forseta sjálfan.“ Soros er því á þeirri skoðun að hann eigi rétt á því að hitta forseta Bandaríkjanna til að segja honum frá skoðunum sínum vegna þess að hugmyndir hans séu svo merkilegar. Sennilega eru tiltölulega fáir menn sem telja sig vera svo stóra og merkilega að þeir geti kvartað undan því opinberlega að hafa ekki fengið að hitta forseta Bandaríkjanna. Þennan sjálfmiðaða boðskap sinn flytur Soros á þremur síðum í blaði sem að öllu jöfnu eru fullar af þönkum fremstu hugsuða heimsins, nóbelsverðlaunahafa í bókmenntum, heimspekiprófessora, sagnfræðinga og vel skrifandi blaðamanna sem fjalla um vettvangsrannsóknir sínar í stríðshrjáðum löndum. 

Þessi skrif Sorosar í New York Review of Books eru nokkuð sambærileg við það ef Jón Ásgeir Jóhannesson, Bjarni Ármannsson eða Björgólfur Thor myndu fá fjölmargar síður í Skírni eða Tímariti Máls og menningar til að birta grein um eigið ágæti, heimspeki sína og styrkveitingar til Unicef, í bland við fræðaefni frá íslenskum háskólamönnum og rithöfundum. Soros talar eins og Guð og gerir tilkall til þess að fá að hitta Bandaríkjaforseta og fær birtar greinar í blaði sem að öllu jöfnu er aðeins opið fremstu hugsuðum samtímans eða öðrum sem hafa virkilega áhugaverða sögu að segja. Auður hans, og aðeins auður hans, opnar honum dyr sem flestum öðrum standa lokaðar. Soros er því ekki bara auðmaður heldur líka hugsuður.

Þó íslenska fjármálakerfið hafi hrunið - sem er auðvitað slæmt - þá hefur þetta hrun seinkað því að við fetum okkur nær þessari braut Bandaríkjamanna. Við stefndum í áttina að auðræði aleiganna en vegna hrunsins verður væntanlega einhver bið á því að Hreiðar Már skrifi aðalefnið um sjálfan sig í Lesbók Morgunblaðsins eða að Björgólfur komist upp með það aftur að hóta því að kaupa fjölmiðil til þess eins að leggja hann niður af því honum mislíkar skrif hans. Íslenskir auðmenn munu því varla á næstunni geta keypt sér pláss meðal hugsuða í krafti auðs síns.



Kjallari sem birtist í DV 29. júní 2011