• Beðið eftir Godot og Ólafi Ragnari

    5. janúar 2010

    Allir eru að bíða og bíða eftir Ólafi Ragnari


    Í dag, og síðustu daga - í reynd síðustu 5 dagana - hafa allir Íslendingar verið að bíða eftir einu og hinu sama. Allir hafa verið að bíða eftir því að einn maður ákveði sig, komist að  niðurstöðu um hvort hann eigi að staðfesta að synja lagafrumvarpi um Icesave sem allir geta sammælst um að er eitt hið alræmdasta í Íslandssögunni. 
    Reyndar eru skiptar skoðanir um af hverju frumvarpið er alræmt. Þeir sem fylgja ríkisstjórninni að málum telja það alræmdan nauðasamning sem er afleiðing af syndum Landsbankans sáluga sem þjóðin verður að taka á sig á meðan andstæðingar ríkisstjórnarinnar telja Icesave-samninginn alræmdan sem slíkan, ríkisstjórnin haf einfaldlega samið af sér og að hægt hefði verið að ná betri samningum eða láta reyna á dómstólaleiðina.

    En hvað sem því líður þá eru allir í landinu að gera það sama: Að bíða eftir að Ólafur Ragnar ákveði sig. Og á meðan allir eru að bíða eftir því að Ólafur Ragnar ákveði sig reyna allir að stytta biðina eftir Ólafi með því að tala um hvað hann muni líklega gera. Menn reyna að safna rökum og ástæðum í sarpinn sem styðja annað hvort möguleika A (staðfestingu) eða möguleika B (synjun). Hversu oft hafið þið ekki heyrt spurninguna: ,,Hvað heldur þú að Ólafur geri?" á síðustu dögum? Ég held að ég hafi verið spurður að þessu svona tíu sinnum síðustu dagana. Hvað eru 320000 sinnum 10? 3,2 milljónir. Ætli þessi sama spurning hafi ekki verið borin upp í svona rúmlega þrjú milljón skipti á Íslandi á síðustu 100 klukkustundunum. Aldrei áður hafa líklega jafn margir beðið jafn lengi og talað eins mikið um eina ákvörðun eins tiltekins manns. Ég man ekki hvort þetta var svona þegar Ólafur synjaði fjölmiðlalögunum á sínum tíma.

    Ég fór í bumbukörfubolta áðan - körfubolta fyrir menn sem hættir eru að æfa íþróttina og sem komnir eru af léttasta skeiði í báðum merkingum þess orðatiltækis - og þar var ekki talað um annað en hvað Ólafur ætlaði að gera. Svo fór í ég sturtu eftir æfinguna og þar voru knattspyrnumenn sem komnir voru af léttasta skeiði sem verið höfðu í bumbubolta eins og við og þeir töluðu ekki um annað en hvað Ólafur Ragnar ætlaði að gera. Allir fréttatímar síðustu daga hafa verið undirlagðir vegna þess máls: Þar eru sagðar síendurteknar fréttir um að allir séu að bíða eftir Ólafi Ragnari og hvað hann muni gera. Engu er bætt við þetta inntak enda er ekkert um málið um segja fyrr en forsetinn ákveður sig. Fréttirnar snúast því um biðina eftir Ólafi Ragnari og bara biðina eftir Ólafi Ragnari.

    Þetta ástand er orðið nokkuð súrrealískt: Allir eru bara að bíða. Þetta er auðvitað ekki óeðlilegt þar sem Icesave-málið er stórmál. En þetta er að verða svona eins og leikritinu hans Becketts um Godot þar sem söguhetjurnar bíða bara og bíða eftir Godot sem á endanum kemur aldrei. Leikritið fjallar því um menn sem bíða bara og bíða eftir einhverju sem aldrei kemur. Slíkt er vitanlega fáránlegt og leikritið er dásamlegt af því að Godot kemur aldrei þrátt fyrir tal söguhetjanna og biðina eftir honum. Að þessu leyti er Beðið eftir Godot dálítið eins og lífið hjá mörgum: Margir fara í gegnum það án þess að leyfa sér að njóta þess staðar og þeirrar stundar sem þeir upplifa hverju sinni vegna þess að þeir eru alltaf að bíða eftir einhverju öðru: Þegar þeir munu loks upplifa himnaríki. Flestir kannast líklega við að hafa fallið ofan í þessa gryfju. 

    Leikritið um Ólaf Ragnar og Icesave er að verða dálítið svipað og Beðið eftir Godot. Munurinn er auðvitað sá - og hann er stór - að Ólafur mun ekki láta bíða eftir sér að eilífu og til einskis: Hann er búinn að boða blaðamannafund í fyrramálið þar sem hann mun væntanlega tilkynna um ákvörðun sína. Godot kom aftur á móti aldrei. En biðin eftir þeim báðum - umtalið, spenningurinn, skiptu skoðanirnar og svo auðvitað sjálf bið söguhetjanna og áhorfendanna (okkar) - er um margt sambærileg. Ef Godot hefði á endanum látið sjá sig í sýningunni, líkt og Ólafur Ragnar ætlar að gera á Bessastöðum á morgun, þá hefði upplifun manna af biðinni eftir honum ekki breyst meðan biðin átti sér stað sér. Heildarupplifun manna af sýningunni hefði breyst ef Godot hefði komið og áhorfandinn hefði spurt sig allt annarra spurninga um verkið ef Godot hefði látið sjá sig. En þetta hefði ekki sagt okkur nein ný sannindi. Aðeins það að stundum bíðum við eftir einhverju sem kemur seint en kemur þó. Það er ekki merkileg eða frumleg hugmynd.

    Að sama skapi - gleymum því um stund að því séu einhver takmörk sett hversu lengi forsetinn getur látið bíða eftir sér -  gæti kannski verið að forsetinn muni á blaðamannnafundinum á morgun tilkynna þjóðinni að hann ætli sér að gefa ser lengri tíma til að íhuga Icesave-frumvarpið og ígrunda ákvörðun sína betur með ,,tilliti til nýrra gagna og upplýsinga um málið sem varpað gætu betra ljósi á...." 

    Í næstu viku verður svo haldinn annar blaðamannfundur þar sem allir halda að nú sé forsetinn loksins kominn undan feldinum en að þá tilkynni hann þjóðinni það sama og í vikunni á undan að ,,með tilliti til...." Svo mun þetta halda áfram út janúar og febrúar sem vikulegur atburður á Bessastöðum þar sem forsetinn mun hefja upp raust sína með ,,tilliti til nýrra gagna og upplýsinga..." Næstu mánuðina þar á eftir munu forsendan tilgreina önnur rök og aðrar ástæður fyrir því af hverju þjóðin eigi að halda áfram að bíða eftir því að hann ákveði sig. Ímyndum okkur að svona muni þetta ganga út árið og svo áfram og áfram árið 2011 og næstu ár þar á eftir.

    Heilt samfélag væri komið á hliðina vegna þess að allir væru að bíða eftir forsetanum líkt og nú. Almenningur myndi ekki sjá neinn tilgang í því að halda áfram að lifa lífinu, geta börn, mennta sig, reyna að koma fyrirtækjum og annarri atvinnustarfsemi á koppinn vegna þess að biðin væri orðin svo helvíti þrúgandi og allir væru orðnir bugaðir af því að bíða auk þess sem enginn myndi þora að taka ákvarðanir varðandi framtíðina fyrr en Icesave-málið væri komið úr höndum Ólafs. Tímatalið myndi smám saman byrja að verða miðað við blaðamannfund morgundagsins, 5. janúar 2010, þar sem forsetinn bað þjóðina fyrst um sýna biðlund. Talað væri um ár 1,2,3 ... með viðskeytinu AÓRG í staðinn fyrir að miða það við fæðingu Krists. Rithöfundar myndu keppast við að skrifa ódauðlegar heimspekilegar stúdíur á biðinni og Beðið eftir Godot myndu verða að engu í samanburði við þær hyldjúpu og þrúgandi analýsur sem næðu á einhvern undraverðan að fanga angist heillar þjóðar sem hímt hefði á hækjum sér um árabil og bara beðið með Icesave í hálsinum.
    Biðin eftir forsetanum og Godot er því sama kyns og hefur haft svipaðar afleiðingar á íslensku þjóðina og biðin eftir Godot í leikritinu. Biðin eftir Godot var lengri og endaði ekki en stemningin sem skapaðist á milli söguhetjanna og áhorfendanna í salnum er sams konar og það ástand sem gripið hefur um sig meðal þjóðarinnar nú. Allir eru að tala um það sama, allir eru að bíða eftir því sama. Við erum heltekin af biðinni eftir Ólafi Ragnari.

    Þó að þessi skrif séu vissulega fabúleringin ein, vangaveltur um eitthvað sem ekki er nema að hluta, þá hlýtur öll umræðan í samfélaginu um biðina eftir Ólafi Ragnari að skilja eftir sig að minnsta kosti eina spurningu. Er það heppilegt fyrirkomulag að forseti Íslands hafi þetta gríðarlega mikla vald sem felst í því að geta synjað lagafrumvörpum frá Alþingi? Sennilega hefur enginn einn maður á Íslandi eins mikið óskorað úrslitavald í neinum málum og forsetinn hér. Ef forsætisráðherra myndi missa vitið og ætla að keyra í gegn fáranlegt lagafrumvarp sem stæðist enga skoðun myndi þingið geta stöðvað hann. Ef forsetinn tekur það upp hjá sér af einhverjum ástæðum að synja frumvarpi sem þverpólitísk samstaða er um getur hins vegar enginn tekið fram fyrir hendurnar á honum með það. Þarna er vald eins manns óhóflegt. Orð hans eins verða lög eða ekki lög.

     Væri ekki heppilegra að taka upp annað fyrirkomulag þar sem staðfesting eða synjun frumvarpa er tekin af fleirum en einum manni? Til að mynda óflokkspólitískri nefnd skipaðri fimm mönnum sem mun taka við þessu hlutverki forsetans. Það er pínulítið fáránlegt að heil þjóð standi svona með öndina í hálsinum og bíði eftir úrskurði eins máls um mál sem 63 þingmenn hafa lýst skoðun sinni á. Þetta er svona eins og í einhverri parodíu um einræðisríki þar sem einn maður ræður öllu, einn maður er ríkið og hefur alræðisvald yfir öllu og öllum - ,,Bíðum þar til meistarinn hefur talað". Dreifing þessa valds forsetans hlýtur að vera heppileg og æskileg. Um það ætti að geta skapast þverpólitísk samstaða. Ég tala nú ekki um þegar forsetinn sem á í hlut hefur glatað öllum trúverðugleika sínum og mannorði með því að taka eins mikinn þátt í útrásinni og ræfillinn hann Ólafur gerði, þar lét hann ýmisleg orð sem sæmilega skynsamur og gagnrýninn maður hefði aldrei látið út úr sér. Hægt er að hafa samúð með Ólafi vegna þessa því auðvitað er alltaf sorglegt og ömurlegt að sjá mann gera sig að ginningarfífli á þann hátt sem forsetinn gerði, en samúð þýðir ekki að dómgreind hans sé treystandi. Ég vil ekki þurfa að eyða öðrum 100 klukkutímum í að bíða eftir Ólafi Ragnari eða öðrum forseta. Skoðun eins manns getur ekki verið svo merkileg. Dreifum valdinu.

     

    Skrifa athugasemd

  • Tragískar ævisögur um óbilgjarna menn

    3. janúar 2010

    Flestir eru sammála um að bók Árna Heimis Ingólfssonar um tónskáldið Jón Leifs sé ein af betri bókum nýliðins árs. Bókin er fantagóð: vel skrifuð, vönduð og umfjöllunarefni hennar er dramatískt og byggt á góðum heimildum. Ég gat ekki hætt að lesa bókina, byrjaði um hádegisbil á sunnudegi og kláraði hana einhvern tímann nokkru eftir miðnætti aðfaranótt mánudags. 

    Einn af vinum mínum sagði um þessa bók Árna Heimis að hún væri hnökralaus, að engir eiginlegar gallar væru á henni sem hann hefði tekið eftir: innsláttarvillur, staðreyndavillur og annað slíkt. Þetta er rétt að ég held auk þess sem ég hnaut ekki um nein stílbrögð, eða setningar, sem fóru í taugarnar á mér. Textinn í bókinni rennur vel áfram og ljúflega; Árni Heimir er ekki með neinn rembing eða tilgerð í sínum stíl. 

    Svo er það auðvitað aðalatriði málsins, sjálft efni bókarinnar: Árni Heimir segir þarna sögu um merkilega og stormasama ævi þjóðþekkts manns og hefur fengið til þess aðgang að flestum þeim heimildum um tónskáldið sem máli skipta, til að mynda bréfum sem gengu á milli Jóns og dætra hans. Hann hefur því úr bitastæðum efniviði að moða og gerir þetta allt ákaflega vel. 

    Ég mun verða fyrir töluverðum vonbrigðum ef Árni Heimir fær ekki Íslensku bókmenntaverðlaunin fyrir þessa ævisögu. Hún er ein besta ævisagan sem skrifuð hefur verið hér á landi á liðnum árum. Er þar í flokki með ævisögu Halldórs Laxness eftir Halldór Guðmundsson, Skaldalífi sama höfundur, ævisögu Jónasar Hallgrímssonar eftir Páls Valsson og stórvirki Þórunnar Valdimarsdóttur um Matthías Jochumsson - Þórunni tókst að skrifa mörg hundruð blaðsíðna ,,page turner" um ævi prests og sálmaskálds, geri aðrir betur.

    Eitt helsta einkennið á ævisögu Jóns Leifs, einkenni sem hafði mikil áhrif á mig þegar ég las bókina, er hvað hún er tragísk. Ég vissi ekki að Jón hefði verið svona svakalega erfiður og óbilgjarn maður. Mér fannst myndin sem gerð var um Jón fyrir einhverjum árum - Tár úr steini - ekki draga upp nándar nærri eins harkalega mynd af Jóni og gert er í bókinni. Ég reikna með að þetta sé vegna þess að Árni Heimir hafi haft aðgang að heimildum sem aðstandendur myndarinnar höfðu ekki. 

    Til að mynda er áhrifamikið að lesa um samskipti Jóns við dætur sínar tvær, Líf og Snót, eftir að Jón og móðir þeirra voru skilin og Líf átti tiltölulega skammt eftir ólifað - hún drukknaði á sundi í Svíþjóð þegar hún var táningur skömmu eftir stríð. Þessi samskipti sýna fram á hvað sendibréf manna á milli geta verið góðar heimildir í slíkum ævisögum og af þeim bréfum sem Árni Heimir vitnar í sést glögglega að dætur Jóns hafa verið reiðar og sárar út í pabba sinn vegna skilnaðarins og kennt honum um hvernig fór. 

    Dauði stúlkunnar hefur svo þá afleiðingu að móðir hennar flyst búferlum til Íslands ásamt Snót. Sorgleg er lýsing Árna Heimis á því hvernig þessi fyrsta eiginkona Jóns, sem í reynd fórnaði lífi sínu fyrir frama hans þegar þau bjuggu saman í Þýskalandi á árunum fyrir stríð, stóð fyrir utan húsið þar sem Jón bjó ásamt þriðju eiginkonu sinni og mændi á það líkt og hún vonaðist enn til að fá Jón aftur. Ljóst er af bókinni að hún hætti aldrei að elska Jón þrátt fyrir skilnaðinn og þrátt fyrir að hann hefði oftsinnis haldið framhjá henni og þau hafi rætt um hinar konurnar í lífi Jóns meðan þau voru ennþá gift. Það er alltaf sorglegt að lesa um það þegar einhver manneskja fórnar sér á slíkan hátt fyrir aðra manneskju og ástríðu hennar og endar svo á því að vera skilin eftir eða svikin á þennan hátt. Ég vissi heldur ekki að Snót og sonur Jóns, Leifur, sem hann eignaðist með þriðju konu sinni, hefðu bæði átt við við geðklofa að stríða. 


    Þetta tragíska, grimma, einkenni á bókinni minnti mig nokkuð á aðra merkilega ævisögu sem kom út árið 2008: The world is what it is sem fjallar um ævi indversk-trinídadíska rithöfundarins V.S. Naipaul, sem meðal annars fékk nóbelinn fyrir nokkrum árum. Báðar ævisögurnar draga afar vel fram karakterbrestina í listamönnunum sem þær fjalla um og af báðum þeirra má sjá að eiginkonur þeirra voru ekki beinlínis öfundsverðar af því hlutskipti að vera giftar þessum sjálfhverfu og erfiðu mönnum sem lifðu fyrst og fremst fyrir eigin sköpun.

    Í tilfelli fyrstu eiginkonu Naipaul þá sá hún fyrir honum um langt árabil á meðan hann var að þreifa fyrir sér á ritvellinum og skapa sér nafn sem höfundur en þrátt fyrir góðvild hennar og ást þá hélt hann framhjá henni í áratugi með annarri konu og eiginkona hans vissi af því. Þegar eiginkona Naipaul lést úr krabbameini fyrir aldur fram beið hann ekki boðanna heldur var búinn að biðja annarrar konu áður en hún lést. Sú var hins vegar ekki hjákona hans heldur önnur kona sem var um þrjátíu árum yngri en hann og hann kynntist í samkvæmi um þetta leyti. Naipaul losaði sig hins vegar við hjákonuna með því að biðja umboðsmann sinn um greiða henni háa peningaupphæð svo hún myndi hverfa á brott úr lífi rithöfundarins. Viku eftir að kona hans lést flutti nýjan konan inn á enska sveitasetrið þar sem þau höfðu búið í áratugi. Ævisagan endar svo á því að nýja kona Naipaul sáldrar ösku fyrrverandi eiginkonu höfundarins út í vindinn í móanum skammt frá húsi þeirra. 

    Það fór reyndar svo að þegar þessi saga um Naipaul var gefin út í Bretlandi árið 2008 þá skapaðist gríðarleg umræða í bresku pressunni um ævisöguna. Naipaul var fordæmdur sem ómenni og skepna þegar í ljós hvernig hann hafði hagað sér gagnvart fyrrverandi konu sinni. Einhverjir lesendur bókarinnar sögðust aldrei ætla að lesa skáldsögur Naipaul eftir þetta þar sem þeir vildu ekki lesa skáldskap eftir slíkt fúlmenni. Fáir vörðu Naipaul, enda var myndin sem dregin var upp af honum í bókinni það harðneskjuleg að varla hefði slíkt verið hægt, en umræðan sem kom upp í kjölfar útgáfu bókarinnar snerist um það hvort það væri ekki einkennilegt að ætla að hætta lesa skáldskap rithöfundar út af því að hann hefði hegðað sér eins og bestía í lífi sínu og hvort ekki væri nærtækara að blanda lífi höfundarins ekki saman við skáldsögur hans. Rithöfundar gæti skrifað góðar bækur en verið óbilgjarn melur á sama tíma; annað þyrfti ekki að útiloka hitt. Ég sjálfur hallast nú að þessari skoðun og þá gildir einu hvort um er að ræða rithöfunda, tónskáld eða aðra listamenn. Við breytum varla skoðunum okkar á listaverkum þó við komumst að því að þessi eða hinn hafi gert hitt eða þetta í lífi sínu: Listaverkin eru þau sömu þrátt fyrir það. Hvað sem því líður þá er samt sem áður líka áhugavert að lesa um líf listamannanna og hvernig menn þeir voru þó svo að líkast til eigi þeir sem njóta verka þeirra að varast að kryfja verkin með tilliti til lífshlaups þeirra manna sem bjuggu þau til. Vel gerðar og opinskáar ævisögur eins og bækurnar um Jón Leifs og Naipaul hjálpa okkur við að skilja betur mennina á bak við verkin sem við njótum og sýna enn frekar fram á hversu frábært lesefni slíkar vandaðar ævisögur geta verið.

    Skrifa athugasemd

  • Um bókmenntagagnrýni: Vinurinn og vammið

    18. nóvember 2009

    Skraddararnir plötuðu keisarann nakta í sögunni frægu.

    ,,Vinur er sá er til vamms segir,” er þekkt íslenskt máltæki sem ekki
    er búið að nota það mikið að það sé orðið að þreytandi klisju. Í máltækinu
    felst að sannir vinir bendi vinum sínum á misfellur í fari, útliti, orðum eða
    gjörðum þeirra sjálfra. Slík tilmæli á milli vina eru ekki sprottin af illu
    innræti eða ótuktarskap heldur þvert á móti af vinarþeli og gæsku í garð þess
    sem má bæta sig á tilteknu sviði og veitir ekki af uppbyggilegri gagnrýni til
    þess að átta sig betur á vanköntum sínum. Aðeins með slíkri gagnrýni getur
    viðkomandi komið auga á galla sína og bætt sig – það er að segja ef hann er þá
    ekki þeim mun gagnrýnni á sjálfan sig og áttar sig á göllum sínum sjálfur. Slík
    gagnrýni er annars eðlis en  rætin gagnrýni
    og niðurrífandi, gagnrýni sem ekki er sett fram með það fyrir augum að hjálpa
    viðkomandi og bæta heldur til að særa hann og meiða.

                Dæmi um slíka
    uppbyggilega gagnrýni á milli vina er til dæmis þegar ég eitt sinn benti
    spænskum vini mínum á að hann væri ansi andfúll og ætti hugsanlega að reyna að
    ráða á því bót - líklega er það sammannlegt að enginn vill vera andfúll. Vinur
    minn, sem var einhleypur á þeim tíma og ansi einrænn, hafði ekki gert sér grein
    fyrir andfýlunni þar sem samneyti hans við fólk var ekki mjög persónulegt: Hann
    átti hvorki marga nána vini né maka og fjölskylda hans bjó í annarri borg á
    Spáni. Þess vegna var í raun enginn til að benda honum á að hann ætti að gera
    eitthvað í andremmunni – ef ég man rétt var hann með dauða tönn upp í sér sem
    rotnaði eða gróf í. Og fólk gerir sér yfirleitt ekki grein fyrir eigin andfýlu
    þar sem það finnur hana ekki sjálft. Vinur minn hafði því verið andfúll í
    langan tíma og enginn hafði fyrir því að segja honum það því vissulega gera
    menn yfirleitt ekki slíkt nema þeir þekki viðkomandi vel. Hann átti hins vegar
    engan slíkan að. Ég skil vel að fólk sé ekki reiðubúið að benda fólki á galla í
    fari þess án þess að þekkja viðkomandi vel því ég man að ég þurfti að stappa í
    mig stálinu til að benda vini mínum á andfýluna. Þegar ég gerði það hins vegar
    varð hann dálítið skömmustulegur en svo þakkaði hann mér fyrir kærlega fyrir að
    benda sér á þetta og hann fór og lét athuga af hverju andremman stafaði. Svo
    hætti hann að vera andfúll.

                Sjálfur lenti ég svo í
    nákvæmlega sömu aðstöðu nema þá var ég hinn andfúli og bróðir minn og einn
    góður vinur minn voru þeir sem bentu mér á að andardráttur minn lyktaði eins og
    pestin. Ég var sömuleiðis, líkt og spænski vinur minn, þakklátur bróður mínum
    og vininum fyrir að benda mér á þetta – matarleifar höfðu safnast á milli of
    þéttra tannanna á mér í neðri gómi og tannburstinn náði ekki að skrúbba þær í
    burtu svo munnurinn á mér byrjaði að lykta illa.

                Máltækið og
    andfýlusögurnar tvær rifjuðust upp fyrir mér nokkrum dögum þar sem  ég hef átt í samræðum um bókmenntir við
    nokkra vini mína og kunningja. Nánar tiltekið höfum við átt í samræðum um
    nýjustu skáldsögu Jóns Kalmans Stefánssonar, Harmur englanna.

                Ég er hrifinn af Jóni
    sem rithöfundi og tel að bók hans Himnaríki
    og helvíti    , fyrsta bókin í trílógíu þar sem Harmurinn er millikaflinn, sé með betri skáldsögum sem gefnar hafa
    verið út hér á landi um langt árabil. Svo hrifinn var ég af bókinni þegar ég
    las hana nokkrum sinnum, í lok árs 2007 og á fyrstu mánuðum 2008, að ég sendi Jóni
    þakkarpóst fyrir bókina.     Einhverjir aðrir sem ég
    veit af höfðu samband við Jón til að þakka honum fyrir þessa bók sem var alls
    staðar lofuð mjög.

                Af þessum sökum beið ég næstu bókar
    í þessum þríleik Jóns með nokkurri eftirvæntingu - ég vissi að hann byrjaði nær
    samstundis á bók númer tvö í leiknum. Sú bók – Harmur englanna - olli mér nokkrum vonbrigðum, líkt og ég rakið í
    dómi um bókina. Mér fannst bókin ekki nægilega vel ritrýnd og það var eins og
    Jón hefði ekki ritstýrt sjálfum sér nægilega vel við gerð hennar. Bókin var of
    löng og Jón leyfði sér að dvelja of lengi við atburði og hugsanir sem voru ekki
    sérlega áhugaverðar eða merkilegar. Stíll Jóns er auk þess á köflum svo
    hatimbraðar og skreyttur, setningarnar svo langar og háfleygar að stundum er erfitt
    að fylgja honum. Að þessu leytinu til virðist Jón skorta sjálfsgagnrýni í nýju
    bókinni og þeir sem lásu hana yfir fyrir hann – hverjir sem það voru – hafa
    ekki gagnrýnt hann nægilega mikið. Í vissum skilningi fékk ég það á
    tilfinninguna þegar ég las bókina að hún væri skrifuð af einhverjum sem teldi
    sig vera kominn á einhvern stall sem hafinn væri yfir eðlilega og sanngjarna
    gagnrýni því svo augljóslega er skotið yfir markið í stílbrögðum í bókinni.
    Góður vinur sem til vamms segir og hugsar um hagsmuni vinar síns Jón Kalmans
    hefði líklega getað bent honum á þetta áður en bókin var gefin út.

    Hér er ég loks kominn að því sem ég
    vil segja: Kjarna málsins. Þrátt fyrir þessa augljósu vankanta á bókinni þá
    bendir nánast enginn af þeim sem fjallar um bókina í fjölmiðlum á þetta. Ég hef
    rætt þessa bók við svo marga upp á síðkastið, líkt og áður segir, og allir eru
    þær á þeirri skoðun að Jón leyfi sér of óheft og háfleyg stílbrögð í bókinni,
    að hún sé of löng, langdregin og í hana vanti tilfinnanlega einhverja atburði í
    stað þess að láta ferð aðalsöguhetjunnar í snjónum vara lungann úr bókinni án
    mikilla tíðinda – einn þeirra gekk meira að segja svo langt að halda því fram
    að bókin væri leiðinleg. Samt sem áður, þó að þessi skoðun virðist vera almenn,
    bendir eiginlega enginn á þetta í fjölmiðlum eða opinberri umræðu.  Það er eins og fólk sem hefur sínar skoðanir
    á bókinni þori ekki að gagnrýna hana af ótta við að þykja púkó, skilningssljótt
    eða óbókmenntalegt nú þegar flestir bókagagnrýnendur hafa gefið bókinni sín
    bestu meðmæli. Páll Baldvin Baldvinsson er reyndar undantekning á þessu þar sem
    hann gagnrýndi bókina töluvert, meðal annars fyrir lengd, en hældi henni mikið
    líka og sagði jafnframt að ekki mætti líta svo á Jón að hann væri hafinn yfir
    gagnrýni.

    Mér þykir þetta alveg stórmerkileg
    staðreynd. Kannski eru um 90 prósent eða meira af þeim sem lesa bókina á þeirri
    skoðun að hægt sé að finna ýmislegt að henni en samt sem áður er bókin mærð upp
    til skýjanna í fjölmiðlum af nokkrum bókmenntagagnrýnendum sem flestir hverjir
    gagnrýna hana ekki á nokkurn hátt. Ég held að vandamálið hér sé að það skapast
    eins konar samkomulag – sem þó er aldrei rætt – að tala um bókina á ákveðinn
    hátt og gefa henni ekki undir ákveðinni einkunn og finna ekki að henni á
    tiltekinn hátt. Ef einhver brýtur þetta samkomulag veit hann að gæti verið
    vændur um fávísi um bókmenntir. Þess vegna er betra að tala bara vel um bókina.
    Að þessu leyti séð skapast stundum ákveðin múgsefjun um viðhorf manna til bóka.
    Nú er ég ekki að segja bókagagnrýnendur geri þetta viljandi. Frekar held ég að
    þessi tilhneiging geti verið ómeðvituð: Menn fylgja þeirri gagnrýni sem komið
    hefur fram og fara ekki út fyrir þann ramma sem hún setur. Kannski er ég
    órafjarri því að skilja af hverju þetta stafar en ég get ekki annað en reynt
    þar sem viðhorf fólks sem ég hef rætt við um bókina er allt annað en það sem
    sagt hefur verið um bókina í fjölmiðlum. Fyrir því hlýtur að vera einhver
    ástæða.

    Ein möguleg skýring á því af hverju
    þetta misræmi stafar er sú að með tímanum verða sumir höfundar, einkum þeir sem
    þykja bókmenntalegir og djúpir, svo viðurkenndir af ákveðnum hópi fólks í
    samfélaginu - þeim sem oft á tíðum tala um, hafa áhuga á og sýsla með bækur –
    að gagnrýni á þá verður ómöguleg með öllu. Þeir sem gagnrýna þessa kanónuhöfunda
    eru einfaldlega blindir, ekki með á nótunum og skilningsdaufir: óbókmenntalegir
    lúðar, svo ég grípi til unglingamáls. Þeir einfaldlega sjá og skilja ekki
    snilldina. Þessum höfundum leyfist nánast hvað sem er. Ef þeir skrifa góðar
    bækur eru þær hafnar upp til skýjanna og hið sama gildir um allt sem þeir gera
    sem er lakara. Hefði einhver þorað að skjóta Vefarann mikla frá Kasmír í kaf,
    líkt og Guðmundur Finnbogason gerði með tveggja orða ritdómnum ,,Vélstrokkað
    tilberasmjör” árið 1927, ef bókin hefði komið út 30 árum síðar? Ég efast um
    það, ekki eftir nóbel Laxness. 

    Og nú neyðist ég til að grípa til
    annarrar tuggu til að varpa frekari ljósi á þennan breyskleik í manninum sem
    kenna mætti við dramb, hégóma eða snobb, nefnilega sögunnar af nýju fötum
    keisarans. Ég veit að sagan er ofnotuð sem líking en vandamálið við þessa
    dásamlegu dæmisögu H.C. Andersen er bara það að hún er svo djöfulli góð og sönn
    því hún lýsir þessu mannlega einkenni svo vel. Hættan er nefnilega sú að
    rithöfundar sem komast á ákveðinn stall sakir þess hve snobbað er fyrir þeim
    verði eins og keisarinn í sögunni: Alveg sama hverju þeir klæðast, hvort sem
    það eru nýju fötin keisarans eða annað, þá standi lýðurinn upp í andakt og
    klappi og dásami glæsileik og smekkvísi konungsins.

    Jón
    Kalman er frábær höfundur en það verður að taka á honum á gagnrýninn hátt eins
    og öðrum annars er hættan sú að hann verði eins og keisarinn sem taldi sig bera
    glæsilegu klæðin þrátt fyrir nektina vegna þess að allir klöppuðu svo fyrir
    honum, eða eins og andfúlir menn  sem vita ekki af eigin remmu. Jóni Kalmani og
    öðrum góðum höfundum sem öðlast hafa ákveðinn sess í bókmenntaheiminum er
    enginn greiði gerður með því að mæra þá líka fyrir það sem gagnrýnivert. Þvert
    á móti þurfa allir á uppbyggilegri gagnrýni að halda svo þeir staðni ekki og
    haldi að þeir séu yfir það hafnir að vera gagnrýndir á málefnalegan hátt. Þá
    fara menn að halda að þeim leyfist allt, þá fara menn að halda að þeim nægi að
    loka sig inn í herbergi í tvö ár með fartölvu og kaffifant og drita öllum
    mögulegum og ómögulegum hugsunum sínum niður á blað í belg og biðu svo úr verði
    snilldarverk - ,,Allt sem ég geri gengur upp hugsanahátturinn.”  Ef enginn segir neitt gagnrýnivert þegar
    bókin kemur út af hverju á höfundurinn ekki einmitt að halda að þetta sé rétta
    formúlan til að skrifa góða bók því heilabú hans sé bara svona magnað að hann
    þurfi bara rétt að opna munninn og segja eitthvað skáldlegt til að búa til göldrótt
    bókmenntaverk. Svipaða sögu má segja um Hallgrím Helgason sem skrifaði ekki
    almennilega bók fyrr en hann beislaði sitt magnaða ímyndunarafl og sköpunarmátt
    í Roklandi með því að notast í meiri
    mæli við ritstjóra við skrifin – persónulega skildi ég aldrei lof manna á Höfundi Íslands. Útkoman varð líka eftir
    því: Þéttara og betra verk en óhefti spuninn sem hafði komið frá honum áður.

                Nei, góðum höfundum eins og Jóni
    Kalmani og Hallgrími á miklu frekar að hampa með því að eyða tíma í að gagnrýna
    þá vel þegar glappaskot þeirra eru augljós – sem auðvitað er eðlilegt þegar
    menn vinna við það í lífinu að skrifa bækur. Þannig, og aðeins þannig, er hægt
    að hjálpa þessum höfundum að verða betri í því sem þeir gera best. Þetta er
    hlutverk gagnrýnenda og bókmenntaumræðunnar í samfélaginu. Þannig hjálpa lesendur
    bestu höfundum samfélagsins við að bæta sig. Snobb fyrir höfundum og
    bókum þeirra er engum til góðs, hvorki lesendunum og enn síður höfundinum sem
    hætt er við að gangist með því upp í eigin dýrð og verði þar með blindur á
    sjálfan sig og verk sín. Þetta á sérstaklega við í svona litlu samfélagi eins
    og því íslenska þar sem slík múgsefjun og snobb fyrir einstökum listamönnum á
    auðveldara með að þrífast í en í stærri samfélögum þar sem meiri fjarlægð er á
    milli manna og hlutlægni er líkast til meiri í umfjöllun um bókmenntir og listir.
    Með vamminu geta lesendurnir verið vinir rithöfundanna í raun enda þjónar það
    hagsmunum allra í samfélaginu að skrifað sé sem mest af vönduðum skáldskap.
    Virðingin fyrir höfundunum er þá , samkvæmt þessu, aðallega fólgin í gagnrýninni sem menn verja
    tíma sínum í að setja fram á þá en ekki lofinu sem stundum er innantómt.

    Skrifa athugasemd

  • „Monkey“

    29. september 2009

    Fyrir skömmu heyrði ég nokkuð magnaða frásögn af því þegar bankamaður sagði sögu af manni sem honum fannst hegða sér einkennilega, jafnvel fyrirlitlega, þó hægt væri að hlæja að hegðun hans.

    Sagan var á þá leið, samkvæmt bankamanninum, að maðurinn var á leiðinni til útlanda með konu sinni og tveimur börnum og flugu þau frá Keflavíkurflugvelli. Í staðinn fyrir að vera með konu sinni og börnum á almennu farrými var maðurinn hins vegar einn á Saga Class. Ekki fylgdi með skýring á því af hverju maðurinn ákvað að gera þetta - kannski var einhver mjög góð skýring á því.

    Áhugaverðasti hluti sögunnar af manninum í meðförum bankamannsins var hins vegar ekki sú staðreynd að maðurinn hafi ferðast á Saga Class en ekki fjölskylda hans. Vissulega er það forvitnileg saga því það hljómar einkennilega í eyrum flestra að fjölskyldufaðir láti ekki það sama yfir sig ganga og yfir fjölskyldu sína, hver svo sem ástæðan fyrir því var. 

    Nei, áhugaverðasti hluti sögunnar, eins og ég heyrði hana, var hvernig bankamaðurinn talaði um almennt farrými í flugvélum. Hann kallaði það „monkey“: Að maðurinn hafi látið fjölskylduna sína vera á „monkey“ á meðan hann var á Saga Class. Í þessari skilgreiningu felst að þeir sem fljúga á almennu farrými séu á einhvern hátt óæðri verur en þeir sem ferðast á Saga Class; verur sem kannski eru líkari skepnum, öpum, en mönnum.

    Skilgreiningin varpar kannski frekara ljósi á það sem stundum hefur verið sagt um samfélagsþróunina á Íslandi góðærisins vegna þeirrar misskiptingar auðs sem því fylgdi; að í reynd hafi orðið til tvær þjóðir í landinu: Efnafólkið og svo hinir. Mis- og stéttaskiptingin birtist svo í því að mennirnir sem flugu á Saga Class töluðu um „apana“ sem gerðu það ekki.

    3 athugasemdir

  • Ósigur fyrir íslenska blaðamennsku

    21. september 2009

    Fráhvarf Ólafs Stephensen úr ritstjórastóli Moggans er að mörgu leyti ósigur fyrir íslenska blaðamennsku. Í fyrsta lagi ber að nefna að blaðið hefur aldrei verið eins hlutlægt og óháð og eftir að hann varð ritstjóri - ég segi ekki að blaðið hafi verið algerlega óháð þar sem Sjálfstæðisflokkurinn fylgir blaðinu líklega alltaf en Mogginn fór nær því en áður að fjalla um málin á hlutlausan hátt. En þessi skuggi flokksins birtist hins vegar kannski helst í skrifum einstakra blaðamanna sem vitað er að styðja Sjálfstæðisflokkinn. Fráhvarf Ólafs virðist kannski benda til þess að eigendur blaðsins hafi talið þessi skref í áttina frá Sjálfstæðisflokknum og að meiri hlutlægni hafi verið óheillaspor.

    Þessi aukna fagmennska á blaðinu hefur svo aftur haft þau áhrif að fréttirnir sem hafa verið skrifaðar í blaðið á síðustu mánuðum hafa orðið betri en áður: Mogginn hefur staðið sig vel í að flytja vel unnar og gagnrýnar fréttir úr viðskiptalífinu og af íslenska efnahagshruninu.

    Ég efast um þessi umfjöllun hefði verið með sama sniði ef fyrirrennari Ólafs hefði verið ritstjóri síðasta árið enda hefur sá orðrómur verið þrálátur að fréttum sem voru óþægilegar fyrir ákveðna aðila hafi verið stungið undir stól í ritstjórnartíð hans.

    Þetta virðist hins vegar ekki hafa átt við um Ólaf Stephensen í miklum mæli. Að minnsta kosti tveir af félögum hans hafa nánast verið teknir af lífi í blaðinu á síðustu mánuðum, þeir Guðlaugur Þór Þórðarson og Þór Sigfússon. Sá síðarnefndi var einnig, eins og kunnugt er, stjórnarformaður Árvakurs þar til félagið skipti um eigendur fyrir nokkrum mánuðum.

    Þau fleygu orð að dagblað eigi sér enga vini (A newspaper has no friends) eiga því líklega betur við um ritstjórnartíð Ólafs á Mogganum en um ritstjórnartíðir fyrirrennara hans. En þessi dómur um dagblað verður að teljast æskilegur því dagblöð ekki að vera málsvarar fyrir ákveðna menn, félög eða stofnanir eða standa vörð um hagsmuni þeirra. Að þessu leytinu til eru fjölmiðlar og fjölmiðlamenn líkir vísinda- eða fræðimönnum: Hlutlægni og sannleikur eru þau gildi sem fjölmiðlar eiga að fylgja afar öllu.

    Fráhvarf Ólafs er því ósigur fyrir íslenska blaðamennsku vegna þess að brottrekstur hans er tilkominn af annarlegum en ekki faglegum forsendum. Það virðist vera útbreidd skoðun í samfélaginu, skoðun sem er óháð öllum flokkspólitískum og hugmyndafræðilegum línum, að Ólafur hafi staðið sig vel sem ritstjóri og náð að hífa Moggann upp úr þeim hlutdræga pytti sem hann hefur verið í síðustu ár. Allir sem ég hef rætt við um málið eru á þessari skoðun, og ég held að það eigi við almennt séð nema kannski um ákveðinn arm innan Sjálfstæðisflokksins auðvitað.

    Þess vegna er ekki hægt að skýra brotthvarf Ólafs með neinum skynsamlegum eða hlutlægum rökum. Og þess vegna er brotthvarf hans tragískt, galið, óréttlátt, óskiljanlegt. Maður sem hefur staðið sig vel er rekinn af því að persónulegar skoðanir hans á ákveðnum málum eins og ESB eru ekki í samræmi við skoðanir þeirra sem eiga Moggann. Ég lít því enn á brottreksturinn sem óútskýrðan því fréttatilkynning frá Árvakri á föstudaginn, þar sem sagt var ástæðu þess að Ólafur hætti, sagði eiginlega ekki neitt um málið.

    Önnur ástæðan fyrir því af hverju brottrekstur Ólafs er ósigur fyrir blaðamennsku í landinu er ályktun sem hlýtur að vera dregin eftir að menn hafa velt fyrir sér fyrstu ástæðunni: Eigendavaldið á Mogganum er mikið og eigendurnir vilja skipta sér af efnistökum blaðsins. Einhver kann að kalla þetta barnalegt viðhorf. Realistinn - maður sem byggir skoðanir sínar á heiminum út frá hvernig hann er en ekki af því hvernig hann ætti eða gæti verið ef hann væri betri - segir: ,,Auðvitað skipta eigendurnir sér af blaðinu; af hvaða öðrum ástæðum en eiginhagsmunasemi ætli eigendurnir hafi keypt Árvakur? Að sjálfstögðu vilja þeir ráðstafa þessari eign sinni eins og þeim sýnist og nota blaðið til að verja hagsmuni sína, bæði pólitíska og efnahagslega. Þeir eiga rétt á því," gæti realistinn sagt.

    Realistinn er þarna á villigötum: Þó að það hafi kannski verið þannig í fjölmiðlum í einhverjum tilfellum að eigendurnir skipti sér af efnistökum þeirra, líkt og brottrekstur Ólafs virðist benda til, þá er alls ekki þar með sagt að það sé réttmæt eða ásættanleg niðurstaða. Miklu nærtækara er að halda hinu gagnstæða fram: Að það sé í hæsta máta óeðlilegt að eigendur fjölmiðla leggi línurnar um hvað ritstjórnirnar fjalli um og hvað ekki og að menn séu reknir fyrir að vera með skoðanir sem eiga ekki upp á pallborðið hjá eigendunum.

    Brottrekstur Ólafs hlýtur því að grafa undan trúverðugleika Morgunblaðsins því lesendur blaðsins hljóta því að draga þá ályktun að eigendurnir muni aðeins sætta sig við ritstjóra sem hefur skoðanir sem þeim líkar. Slíkt hlýtur svo aftur að endurspeglast í umfjöllun Morgunblaðsins, bæði í því efni sem ritstjórinn skrifar sjálfur og eins í efnistökum blaðsins og einstakra blaðamanna þess. Brottreksturinn er því í reynd áfellisdómur yfir eigendum blaðsins því þeir leyfa sér að reka mann sem er á öðru máli en þeir í einstökum málum, jafnvel þó hann hafi staðið sig vel í starfi og hafi gert góða hluti með blaðið.

    Lesendur blaðsins hljóta að setja spurningarmerki við efnistök blaðsins í framtíðinni því nú munu þeir vita að eigendurnir hafa komið sínum manni að og umfjöllun blaðsins sé meira í takt við skoðanir þeirra sjálfra. Lesendur blaðsins geta hins vegar ekki gert neitt til að koma í veg fyrir þessa niðurstöðu því vissulega hafa eigendurnir rétt á því að ráða og reka starfsmenn að vild. Þeir sem tortryggja niðurstöðuna og finnst galið að ritstjóri blaðs sé rekinn á þessum forsendum geta aftur á móti brugðist við með því að gagnrýna hana opinberlega fyrir siðleysi: Með ákvörðuninni opinbera eigendur Moggans þann vilja sinn að beita blaðinu sem pólitísku vopni - líklega gegn inngöngu Íslands í Evrópusambandið og hugsanlega áróðri fyrir kvótakerfinu í framtíðinni.

    Brottreksturinn er því ósigur fyrir íslenska blaðamennsku og þar með fyrir þjóðina því hætt er við að með henni veikist hlutlæg og óháð fréttamennska í landinu. Með brottrekstrinum er það staðfest að ætlun nýrra eigenda Moggans var alls ekki að reka hlutlægan fréttamiðil heldur einhver allt önnur.

    1 athugasemdir