Eftirfarandi er lýsing málefnum sem eru mér hugleikin í sambandi við stjórnlagaþing og nýja stjórnarskrá. Um sömu málefni í fáum orðum má lesa hér >>


Gott fólk!


Áhugi minn á stjórnarskrá lýðveldisins er ekki nýr. Hins vegar er endurskoðun stjórnarskrárinnar jafnvel meiri nauðsyn en ég hugði. Ég býð mig fram til stjórnlagaþings af því ég er sannfærður um að heilbrigt samfélag á Íslandi verður aðeins byggt upp með hreint borð og á nýjum og traustari grunni. Í því felst tvennt. Í fyrsta lagi afdráttarlaust uppgjör við hrunið. Í öðru lagi, að Íslendingar semji sér eigin stjórnarskrá.

Stjórnlagaþingið er tækifæri sem við skulum grípa. Sjálfra okkar vegna og vegna komandi kynslóða.

Ekkert ákvæði stjórnarskrárinnar er undanþegið endurskoðun, en sum málefni hafa verið mér hugleiknari en önnur. Raunveruleg þrískipting ríkisvalds, lýðræði og jafnrétti eru lykillinn að því að losa um skaðleg tök sérhagsmunaafla á íslensku samfélagi. Draga þarf skýrari mörk milli framkvæmdavalds og löggjafarvalds og auka áhrif kjósenda í kosningum. Almenningur, þjóðin sjálf, þarf að geta gripið inn í mál á hverjum tíma og varið mikilvægustu hagsmuni sína.
 
Höfuðverkefni stjórnlagaþings verður að ræða og útfæra stjórnarskrárbreytingar með hliðsjón af því sem kallað er eftir úti í samfélaginu, hugmyndir sem berast þinginu frá almenningi og frá þjóðfundi og stjórnlaganefnd. - Stjórnlagaþing á að vera vettvangur almannahagsmuna. Sérhagsmunaöfl þarf að útiloka strax í kosningunum til þingsins 27. nóvember.

Frambjóðendur sem ná kjöri munu einnig leggja fram eigin hugmyndir til umræðu á stjórnlagaþingi. Mig langar að skýra örlítið nánar málefni sem ég legg áherslu á, og helstu forsendur þeirra. Útskýra hvað ég á við með raunverulegri þrískiptingu ríkisvaldsins, auknum áhrifum kjósenda í kosningum og að þjóðin geti sjálf gripið inn í mál og varið mikilvægustu hagsmuni sína.

Raunveruleg þrískipting ríkisvaldsins
Ég ber virðingu fyrir stjórnarskrá lýðveldisins. Stjórnarskránni verður ekki kennt um hið efnahagslega, pólitíska og siðferðilega hrun sem landinu var stefnt í. Hins vegar er ég sannfærður um að einráðir formenn stjórnmálaflokka og einstakir ráðherrar hefðu ekki getað valsað um samfélagið eins og raun ber vitni, ekki síst hin síðari ár, ef raunveruleg þrískipting ríkisvaldsins hefði verið betur tryggð. Það hefði getað breytt miklu. Núverandi fyrirkomulag hefur fremur ýtt undir spillingu en hið gagnstæða. Því þarf að breyta.

Endurskoðun á valdmörkum löggjafarvalds, framkvæmdavalds og dómsvalds verður fyrirferðamikil á stjórnlagaþinginu og gæti leitt til róttækra breytinga á stjórnskipun landsins. Um það eru flestir sammála, þótt hugmyndir um hvað skuli gera séu mismunandi. 

Hugmyndir þeirra sem vilja ganga lengst í aðskilnaði milli þriggja þátta ríkisvaldsins snúast um að framkvæmdavaldið verði kosið sérstaklega, óháð kosningum til Alþingis. Þar með yrði alveg skilið á milli Alþingis og ríkisstjórnar og svonefnd þingræðisregla afnumin. Ráðherrar þyrftu þá ekki stuðning meirihluta á Alþingi til að sitja í ríkisstjórn. Þeir sem skemur vilja ganga hafa haldið á lofti þeirri hugmynd að þingmenn sem setjast á ráðherrastól, eigi að segja af sér þingmennsku og kalla inn varamenn. Sem millileið mætti hugsa sér, til dæmis, að halda þingræðireglunni en að ráðherrar væru ekki valdir úr hópi kjörinna fulltrúa á Alþingi. Það þýddi þá að utanþingsstjórn væri reglan. Hugsanlegt væri líka að búa við nánast óbreytt fyrirkomulag en tryggja agaða og faglega stjórnsýslu með stjórnarskrárbundnum ákvæðum um framkvæmd tiltekinna embættisverka.

Stjórnlagaþingið þarf að ræða ítarlega mögulegar leiðir til að tryggja mun skarpari skil milli valdþáttanna þriggja en verið hefur. Um nauðsyn þess hefur verið rætt í áratugi. - Slík endurskoðun mun óhjákvæmilega snerta embætti forseta Íslands á afgerandi hátt.

Róttækar breytingar á stjórnskipan landsins verður að gera að vel athuguðu máli. Hitt þarf einnig að hafa í huga að það getur verið alvarleg yfirsjón að gera ekki nauðsynlegar breytingar meðan tækifæri gefst. Stjórnlagaþing er slíkt tækifæri. Ekki er víst að það gefist aftur næstu áratugi.

Skýrari aðgreining milli þriggja þátta ríkisvaldsins mun geta stórbætt stjórnsýslu og stjórnarfar í landinu, bæði til skemmri og lengri tíma litið. Ég er reiðubúinn að gera það sem þarf til að ná því marki farsællega, aðeins með hagsmuni almennings að leiðarljósi.

Aukin áhrif kjósenda í kosningum - persónukjör
Endurskoða þarf tilhögun alþingiskosninga og auka áhrif kjósenda. Eftir Hrunið kom fram skýr krafa í samfélaginu um persónukjör. Í slíku kjöri felst að almennir kjósendur geti haft meiri eða minni áhrif á það í kosningum hvaða frambjóðendur veljast sem fulltrúar þeirra á Alþingi. Við núverandi skipan eru stjórnmálaflokkarnir nær einráðir um það.

Útséð er með að hin gamalgrónu stjórnmálaöfl muni verða við kröfunni um persónukjör. Stjórnlagaþingið verður því að tryggja almennum kjósendum sanngjörn og heillavænleg áhrif í kosningum, að þessu leyti.
Fjölmargar aðferðir tíðkast við persónukjör. Í frumvarpi um persónukjör sem síðast sofnaði í þinginu, var gert ráð fyrir að stigið yrði eitt varfærnislegt skref í þá átt að auka áhrif almennra kjósenda á kostnað flokkanna. Í stuttu máli var hugmyndin sú að stjórnmálaflokkar veldu frambjóðendur á lista, eins og venjulega, en að þeir kjósendur sem kysu listann fengju að raða efstu frambjóðendunum í sæti. Slíkt fyrirkomulag hlýtur að teljast algjört lágmark. - Taka þarf mið af reynslu annarra þjóða af persónukjöri, nýta kostina en varast hætturnar.

Stjórnlagþing þarf einnig að taka fyrir almennar leikreglur í kosningabaráttu. Tryggja þarf að peningar og valdaaðstaða ráði ekki úrslitum um hvaða sjónarmið heyrast og verða ofaná í pólitískri umræðu. Huga þarf að lengd kjörtímabils og takmörkun á setu þingmanna á Alþingi og eins sveitarstjórnarmanna í sveitarstjórnum. Tvö kjörtímabil á Alþingi er hæfilegur tími.

Ég mun beita mér af fullum krafti í öllum þessum málum á stjórnlagaþingi.

Þjóðin geti sjálf gripið inn í mál – þjóðaratkvæðagreiðslur að frumkvæði almennings
Krafa um að þjóðaratkvæðagreiðslur fengju aukið vægi í stjórnmálum landsins kom fram í búsáhaldabyltingunni, líkt og krafan um persónukjör. Einu áþreifanlegu viðbrögðin hafa hingað til verið samþykkt laga um framkvæmd þjóðaratkvæðagreiðslu, sem síðan voru ranglega kynnt sem svar við lýðræðiskröfunni. Hvorki almenningur né tiltekinn minnihluti þingmanna getur kallað fram þjóðaratkvæðagreiðslu um nokkurt mál. Ekki nú fremur en áður. Staðan er óbreytt.

Tryggja þarf í stjórnarskrá að almenningur geti, að eigin frumkvæði, knúið fram  þjóðaratkvæðagreiðslu um tiltekið mál eða stjórnvaldsákvörðun með söfnun undirskrifta. Skilgreina þarf nákvæmlega hvaða mál yrðu hugsanlega undanþegin og eins hvaða skilyrði yrði að uppfylla til þess að gild krafa um þjóðaratkvæðagreiðslu teldist komin fram. Þá þarf að ákveða hvaða skilyrði atkvæðagreiðslan sjálf þurfi uppfylla til þess að niðurstaðan teldist gild, það er skilyrði um lágmarksþátttöku og þess háttar.
Slíkar atkvæðagreiðslur að frumkvæði almennings útiloka ekki aðrar leiðir til þess að kalla fram þjóðaratkvæðagreiðslur, svo sem fyrir atbeina forseta Íslands eða tiltekins minnihluta á Alþingi.

Þótt þjóðaratkvæðagreiðslur fái aukið vægi er ekki þar með sagt að allaf sé verið að gera út um mál með þeim hætti. Einn helsti kosturinn við þjóðaratkvæðagreiðslur, sem almenningur getur knúið fram, er fælingarmátturinn. Stjórnvöld eru líklegri til þess hafa almannahagsmuni að leiðarljósi og ganga fram  af hófsemi, ekki síst gagnvart hópum í samfélaginu sem standa höllum fæti, ef þau vita að almenningur getur hvenær sem er skorist í leikinn. Hópar sem eru í veikri stöðu gætu höfðað til réttlætiskenndar almennings. - Þjóðaratkvæðagreiðslur eru vörn gegn ójafnrétti og ójöfnuði.

Möguleiki almennings til þess að eiga frumkvæði að þjóðaratkvæðagreiðslu um mál þekkist í ýmsum ríkjum. Yfirleitt snýst málið um að koma í veg fyrir að lög taki gildi. Á Ítaliu getur þó 1% kjósenda knúið fram þjóðaratkvæðagreiðslu um gildandi lög, og fengið þau felld úr gildi. Það er athyglisvert. Engin þjóð ætti að þurfa að búa í áratugi við lög sem 80% kjósenda eru andvíg, líkt og gerst hefur með lög um gjafakvótakerfið íslenska. - Þjóðaratkvæðagreiðslur eru vörn gegn yfirgangi sérhagsmunaafla.


Ég mun vinna að því að þjóðaratkvæðagreiðslur verði tryggðar almenningi í stjórnarskrá.

Eitt grundvallaratriði að lokum ...
Tryggja á með ótvíræðum hætti í stjórnarskrá að náttúruauðlindir landsins séu í almenningseign og að afraksturinn renni til þjóðarinnar. Lifandi og virkt lýðræði verður alltaf áhrifaríkasta leiðin til þess verja almannahagsmuni gegn ofríki sérhagsmuna. 


Með óskum um heillaríkt stjórnlagaþing,
Hjörtur Hjartarson, frambjóðandi nr. 3 3 0 4

Nánari upplýsingar um manninn og málefnin eru á kynningarsíðu framboðsins.