Í þjóðaratkvæðagreiðslunni um fullveldi Íslands árið 1918 var kjörsókn 43,8%. Margir urðu fyrir vonbrigðum. Atkvæðagreiðslan markaði þó stærstu stundina í sögu þjóðarinnar. Stofnun lýðveldis árið 1944 var aðeins formleg staðfesting á þegar fengnu frelsi og fullveldi. 

Lítil kjörsókn í stjórnlagaþingskosningunum, á hefðubundinn mælikvarða, dregur í engu úr mikilvægi þingsins og þess verkefnis sem það er kjörið til að vinna. Hlutverk þingsins, lögum samkvæmt, er að endurskoða stjórnarskrá lýðveldisins. Í því felst tækifæri sem ekki má láta ónotað.

Ýmsar ástæður fyrir slakri kjörsókn mætti tína til. Þorkell Helgason, sem þekkir vel til í íslenskri stjórnsýslu, segir: 

„Meginástæða þess hvernig til hefur tekist er vitaskuld sú að allur aðdragandi og undirbúningur þessa stjórnarskrármáls hefur verið í skötulíki.“ En hvers vegna er það?

Til að átta sig á ástæðunum er gagnlegt að líta til þess hvernig íslenskir stjórnmálaflokkar hafa grafið um sig í stjórnskipuninni og sérstaklega hvernig þeir haga sér í kosningum. 

Í stuttu máli er fyrirkomulagið þannig að flokkarnir mæta til leiks á fjögurra ára fresti og endurnýja völd sín. Á þeim tímapunkti hafa þeir, frá kosningunum á undan, tekið sér hátt í tvöþúsund milljónir úr vösum almennings, fyrir utan allt hitt. Peningarnir eru notaðir til þess að ausa hömlulausum áróðri yfir landsmenn. Ísland er eina landið í Evrópu þar sem stjórnmálaflokkum leyfist að auglýsa í útvarpi og sjónvarpi að vild. Víðast hvar eru slíkar auglýsingar bannaðar eða mjög takmarkaðar. Tilgangurinn er tvíþættur. Annars vegar að hindra fjármagn ráði úrslitum í pólitískri umræðu og einnig að áhrifamestu fjölmiðar verði háðir pólitískum öflum. Ljósvakamiðlum er hins vegar beitt í lýðræðislegum tilgangi í kosningum. Í Bretlandi er framboðum til að mynda tryggður aðgangur að samtengdum rásum ríkis- og einkastöðva til þess að útskýra sjónarmið sín og stefnumál. Hér ríkir peningaræðið ofar öllu. 

Á fjögurra ára fresti er fólki sem sagt smalað inn í kjörklefana með hanaati í öllum fjölmiðlum og linnulausum áróðri sem það hefur borgað úr eigin vasa. Hátíðin stendur yfir vikum saman. 

Auglýsingaskrumið hefur þann kost að koma í veg fyrir að flokkarnir þurfi að standa reikningsskil gjörða sinna í málefnalegri umræðu. Umræðan í aðdraganda kosninga á Íslandi er yfirleitt að svipuðu plani og á Alþingi. 

Annar höfuðtilgangur skrumsins er að fá sem flesta í kjörklefana. Þar rata kjósendur venjulega á sinn bás, ekki alltaf með glöðu geði, en mæta og setja x-ið sitt við flokkinn sinn nokkurn veginn í sömu hlutföllum og áður. Þar með hafa flokkarnir endurnýjað völd sín og kjósendur lúskrast aftur heim og bíða þess sem verða vill þar til þeim verður smalað saman á ný að fjórum árum liðnum. 

Af þessu má ráða hvers vegna kjörsóknin var ekki meiri í kosningunum til stjórnlagaþings en raun ber vitni. Það vantaði allt hið hefðbundna húllumhæ. Það var fyrirsjáanlegt en engar ráðstafanir gerðar til þess að bregðast við því.

Hin meginskýringin er mikill fjöldi frambjóðenda. Hann varð til þess að auðvelt reyndist að telja fólki trú um að það væri erfitt að kjósa og að búast mætti við miklum biðröðum. Farið var með þá möntru ítrekað í fréttatímum. Fjöldinn varð líka til þess að við nær algeran sofandahátt helstu fjölmiðla landsins bættist ráðaleysi. Hið síðarnefnda að nokkru leyti skiljanlegt.

Umrætt kerfi hentar stjórnmálaflokkunum vel, og þeir sjá enga ástæðu til að raska því. Enginn þeirra vildi í raun halda stjórnlagaþing þar sem landsmenn gætu endurskoða og endurnýjað þann grundvöll sem þeir byggja samfélag sitt á. Lögin um stjórnlagaþing voru afgreidd í fáti á síðasta degi þingsins vegna þess að ekki þótti ráðlegt að standa lengur gegn kröfum um að slíkt þing yrði haldið.

Þess vegna var aðdragandi og undirbúningur stjórnlagaþingsins í „skötulíki“, eins og Þorkell Helgason orðar það. Þess vegna var ekki hugsað í alvöru fyrir því hvernig kynningu frambjóðenda skyldi háttað. Þess vegna voru engar skyldur lagðar á fjölmiðla í sambandi við stjórnlagaþingið. Maður leggur ekki mikla hugsun í mál sem maður er í raun mótfallinn. 

Eina verulega hugsunin sem virðist hafa verið lögð í lögin um stjórnlagaþing er sú, að hafa aðdragandann að kosningunum alltof stuttan og starfstíma þingsins svo stuttan að sem minnstar líkur verði á að ráðrúm gefist til gagngerra breytinga, breytinga sem þarfnast vandlegrar skoðunar og íhugunar.

Í kosningunum til stjórnlagaþings drógu allar gamalgrónar stofnanir samfélagsins lappirnar eða reyndu að þvælast fyrir. Það var að vonum.

Landsmenn þurfa sjálfir að vinna það lífsnauðsynlega verk að leggja heilbrigðari grunn að samfélagi sínu, sjálfra sín vegna og vegna komandi kynslóða. Þeir eiga ekki láta hræða sig frá því verki, heldur hvetja komandi stjórnlagaþing til dáða og standa þétt við bakið á því.