Það er að koma í ljós að, samkvæmt útgerðarmönnum og ýmsum álitsgjöfum, er ekki hægt að leggja á útgerðarfyrirtækin auðlindarentu þar sem mörg þeirra fari við það í gjaldþrot. Skuldsetningin er slík að þau megi ekki við neinu. Og þetta er rétt skv. greinargerð sérfræðihóps frá 2/5 2012, en þar kemur fram að 5 fyrirtæki af úrtaki 23 fyrirtækja standa ekki undir skuldum og 7 fyrirtæki eru í erfiðri fjárhagsstöðu. Staðan er enn verri í úrtaki fyrirtækja sem eru í krókaaflamarkskerfinu, en í skýrslunni segir að af 12 fyrirtækja úrtaki þá eru 9 í afleitri stöðu.

Spurningin er því: má ekki innheimta auðlindarentu af sjávarútvegsfyrirtækjum þar sem mörg þeirra eru yfirskuldsett, eða á að innheimta auðlindarentu með þeim afleiðingum að þau yfirskuldsettu fyrirtæki sem ekki ráða við hana fara í gjaldþrot.

Það hefur komið fram að skuldsetningin er tilkomin að miklu leyti vegna kaupa á aflaheimildum. Og ekki síst á árunum 2005 – 2007 þegar útsendarar bankanna ferðuðust um landi og buðu sjávarútvegsfyrirtækjum kúlulán í erlendum myntum til að fjárfesta. Og sum þeirra þáðu það.  Úr varð eignarbóla, kvótinn hækkar í verði, allt keypt á lánum í erlendri mynt, sem útsendarar bankanna, framkvæmdastjórar, bankastjórar og eigendur fengu svo ríkulegan bókfærðan hagnað af. Þeir sem seldu kótann á þessum tíma fengu einnig ríkulegan skerf, í raunverulegum peningum. Í sjávarútvegsfyrirtækjunum blésu eignir og skuldir upp. 

En fyrirtækin sem tóku þessi lán eru í vondum málum núna. Gengið féll og lánin hækkuðu, meira en markaðsverð kvótans hækkaði. Eigið fé margra fyrirtækja rýrnaði verulega eða varð neikvætt. Afleiðingin var sú að í raun eiga bankarnir mörg fyrirtækjanna, með húð og hári. Einhver þeirra hafa þegar farið í gegnum endurskipulagningu þar sem skuldirnar voru stilltar af með tilliti til EBITDA þeirra, þannig að bankarnir hirði í raun alla auðlindarentuna, bæði hlut ríkisins og hlut fyrirtækisins.

Og aftur að spurningunni, aðeins umorðaðri: Eiga bankarnir að hirða stóran hluta af arði sjávarútvegsins af þjóðinni og skuldsettum sjávarútvegsfyrirtækjum, af ástæðum sem hægt er að rekja til bóluhagkerfisins 2007, eða verða bankarnir að stilla af sig af miðað við nýjar og sanngjarnari forsendur.

Enn ein leið til að orða spurninguna er: Má ekki gera breytingar á göllum í „kerfinu“ ef að það táknar að sumir hagsmunaaðilar missa spón úr sínum aski? Með göllum á ég við að yfirskuldsettum útgerðum er leyft að halda sínum rekstri áfram, og þá, eins og svo oft áður, með ríkisstuðningi. Ríkisstuðningi, sem fælist í að arður af auðlindinni sem þjóðin fengi annars í sinn hlut, væri felldur niður til að rétta af skuldsett sjávarútvegsfyrirtæki og skapa ofsagróða hjá öðrum og síðast, en ekki síst, tryggja bönkunum sem lánuðu til kvótakaupa hámarksendurgreiðslu á lánum sínum.

Hér þarf kerfisbreytingu, sársaukafulla fyrir fáeina, góða fyrir flesta. Og enn ein spurningin hjá mér er hvort stjórnmálamennirnir hafa þann tögg í sér sem þarf til að standast ofsafenginn áróðurinn og taka ákvarðanir með tilliti til hagsmuna margra en ekki sérhagmuna fárra.