Þegar málefni flóttamanna sem leitað hafa til Íslands ber á góma dettur manni einna helst í hug dæmisagan um óhreinu börnin hennar Evu.  Það koma öðru hvoru fréttir af flóttafólki sem handtekið er í Leifsstöð en síðan er eins og jörðin gleypi þetta  andlitslausa fólk og leyndarhjúpur vefjist utan um þau.  Ég og Baldur Kristjánsson höfum skrifað nokkrar greinar um málaflokkinn og reynt eftir bestu getu að vekja athygli á afdrifum flóttafólks sem leitar til Íslands.

Við höfum bent á þann fáránlega órétt að fangelsa flóttafólk sem leitar til Íslands, allslaust og í greipum örvæntingarinnar.  Sakarefnin eru þau að framvísa fölsuðum skilríkjum.  En það er reyndar það sem flóttafólk gerir. Það falsar skilríki og reynir að bjarga sér eftir þeim leiðum sem í boði eru.  En það er önnur saga og snýr að því sem mörgum reynist erfitt  - að setja sig í spor annara.

Á dögunum gerðust stórtíðindi sem varða málefni flóttafólks.  Fyrirspurn Birgittu Jónsdóttur alþingismanns var loksins svarað.  Hún hún hefur látið málefni flóttafólks sig varða og spurði knýjandi spurningar.  Þessarar hérna:

Hversu margir útlendingar hafa verið handteknir og úrskurðaðir í gæsluvarðhald síðastliðin tíu ár á þeim grundvelli að þeir hafi ekki gefið upp hverjir þeir eru, rökstuddur grunur sé um að þeir gefi rangar upplýsingar um hverjir þeir eru eða þeir hafi sýnt hegðun sem gefi til kynna að af þeim stafi hætta?

Svarið er hérna og úr því má lesa að áhyggjur margra um að þessi málaflokkur sé í molum, er á rökum reistur.  Í svarinu er tekin saman listi sem er ófullkominn og á hann vantar fjölda fólks sem handtekið var og stungið í  fangelsi fyrir að framvísa fölsuðum vegabréfum.  Á listann vantar m.a Nour Al-Denbhjt.  Hann er íraskur ríkisborgari var dæmdur árið 2008 í 45 daga fangelsisvist.  Ég þekki aðeins til hans máls og hef undir höndum vitnisburð um þegar hann dvaldi á Íslandi.

Ljóst er að vegna þess að Útlendingastofnun sjálf einskorðar leitarskilyrðin við 7. mgr. 29. gr. laga um útlendinga, nr. 96/2002 verður listinn lítill og gallaður.  Séu tekin inn önnur lagaákvæði sem hafa verið grunnurinn af fjölda fangelsisdóma yfir fólki sem leitar til Íslands með illa fengin vegabréf, myndi listinn lita öðru vísi út.  Lagagreinarnar sem klárlega vantar inn í leitarskilyrði Útlendingastofnunar er 1. mgr. 157. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940.  Eftir henni var Nour-Al-Denbhjt dæmdur í 45 daga fangelsi,  og sérstaklega 155. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940.  Mér sýnist langflestir vera dæmdir vegna þeirrar greinar. 

7. mgr. 29. gr. laga um útlendinga, nr. 96/2002 gefur á engan hátt skýra mynd af fjölda þeirra sem hafa þurft að dúsa í íslensku fangelsi fyrir það að framvísa fölsuðu vegabréfi. Óþægilegar spurningar vakna vegna þessara þröngu leitarskilgreininga Útlendingastofnunar. 

Það er líka mjög furðulegt  hvernig uppsetningin á svarinu er háttað.  Á töflu sem þar er að finna er enginn regla á uppsetningu töflunnar.  Ekki er hægt að átta sig á fjölda mála eftir árum eða þjóðföngum viðkomandi.  Ekki heldur fjölda daga í gæsluvarðhaldi.  Það er engin regla.  Til hægðarauka tók ég þessa ruglingslegu töflu og raðaði henni niður eftir dagsetningu (sem mér þykir eðlileg uppröðun).  Þá kemur ýmislegt í ljós. 

Samkvæmt svari Útlendingastofnunar voru 2 einstaklingar dæmdir í fangelsi fyrir að framvísa fölsuðum skilríkjum árið 2009.  Við smávegis leit í dómasafni Héraðsdóms Reykjaness kemur í ljós að árið 2009 voru 6 einstaklingar dæmdir í fangelsi vegna falsaðra vegabréfa.  Ekki 2 eins og kemur fram í svari Útlendingastofnunnar til Alþingis.  Nú ber þess að geta að ég framkvæmdi einfalda leit hjá héraðsdómi Reykjaness.  Mögulegt má vera að fleiri hafi verið dæmdir annarsstaðar.  Án þess að hafa skoðað þetta mál ýtarlega má líka sjá að einföld leit gefur til kynna að 9 einstaklingar voru dæmdir í fangelsi í hérðasdómi Reykjaness árið 2011.  Ekki 5 eins og kemur fram í svari Útlendingastofnunar.  Það vekur furðu að engin þessara 9 sem ég fann, var dæmdur skv. 7. mgr. 29. gr. laga um útlendinga, nr. 96/2002 heldur 155 og 157 grein almennra hegningarlaga frá 1940.  

Nú þarf einhvern klárari en mig til að geta sér til um hversvegna svar Útlendingastofnunar er eins lélegt og raun ber vitni.  Ég skil nefnilega ekki að gefa sér leitarskilyrði sem eru ekki fyrir hendi.  Svo þarf einhvern snilling til að meta hversu alvarlegt það er að ríkisstofnun á borð við Útlendingastofnun færir Alþingi ófullkomið svar við ágætri spurningu.  Mér finnst það alvarlegt að veita Alþingi (sem er hefur eftirlitshlutverk gagnvart stofnunum ríkisins) rangar og villandi upplýsingar.

Þrátt fyrir þetta illa unna svar Útlendingastofnunar er ýmislegt þar að finna.  Úr svarinu  til Birgittu má m.a lesa að árið 2003 var maður í 61 dag í fangelsi fyrir að framvísa fölsuðum skilríkjum.  Árið 2004 voru tveir Kínverjar voru í Íslensku fangelsi fyrir sömu sakir í 54 daga og ekkert er vitað um afdrif þessara manna. Gögn finnast ekki um þá í skjalasafni Útlendingastofnunar!   

Lagalega hafa mál flóttafólks verið í einhverju furðulegu limbói.  Íslendingar hafa skrifað uppá að virða og framfylgja alþjóðlegum lögum um flóttafólk, en brotið þau jafnharðan með ótrúlegum hætti.  Þetta ástand hefur viðgengist ágætlega í því fjölmiðlaskjóli sem málaflokkurinn hefur einhverra hluta vegna notið.  Því lauk vonandi þegar barnungir flóttamenn voru dæmdir í fangelsi í hinu fallega, frjálsa og umburðarlynda Íslandi.  Sá dómur vakti hneykslan og almenna gremju.

Þó að þessar upplýsingar séu hrollvekandi og ættu að vekja allt góðgjarnt fólk til umhugsunar, segja þær ekki nema hálfan sannleikann.  Það eru manneskjur að baki hverrar tölu.  Í hverjum reit í excelskjali Útlendingastofnunar er einhver sem er með hjartað í buxunum og þarf að treysta á góðvild ókunnugra.

Hér fyrir neðan er úrdráttur úr vitnisburði tveggja Íslendinga sem aðstoðuðu íraskan dreng sem dvalið hafði í fangelsi í 45 daga fyrir þann stórglæp að framvísa fölsuðu vegabréfi.

Árið 2007 kom flýr Nour Al-Denbhjt frá Írak í kjölfarið á því að faðir hans er myrtur fyrir að vera túlkur fyrir Bandaríkjaher.  Hann dvelur í Sýrlandi með móður sinni og systkinum í tæplega 2 ár.  Nour, systir hans og bróðir ákveða að reyna að komast til Belgíu, þar sem eldri bróðir þeirra býr. Þau fara í gegnum Grikkland þar sem fingraför þeirra eru tekin, en komast áfram til Belgíu. Belgar senda þau aftur til Grikklands í samræmi við Schengen samning um hælisleitendur. Þar vinnur Nour i 6 mánuði með dvalarleyfi, en sendir systur sína til mömmu þeirra í Sýrlandi vegna ástandsins í Grikklandi.

Október 2008:  Dvalarleyfið í Grikklandi rennur út og Nour er rekinn úr landi. Hann ákveður að reyna að komast til Kanada með falsað Spænskt vegabréf, en Kanada er ekki Schengen land og hann hugsaði með sér að þar gæti hann hugsanlega fengið að vera.  Nour millilendir Íslandi á leið til Kanada.  Hann er þá 17 ára gamall og er fluttur beint á Litla Hraun fyrir þær sakir að vera með falsað vegabréf. Honum var gert að sækja um hæli til að vera ekki sendur aftur til Grikklands.  Rangt er farið með fæðingardag Nours í dómsskjölum og hann sagður vera eldri.  Ljóst er að Nour var 17 ára og því barn í skilningi íslenskra laga.

Hér hefst endalaust völundarhús af handtökum, hótunum um brottrekstur, pappírsútfyllingum, skylduundirskriftum á pappírum sem eru bara á íslensku, o.s.frv., auk dvalar á Gistiheimilinu Fit  þar sem algjör óvissa ríkir. Nour er einn, án fjölskyldu og rétt skriðinn upp úr því að vera barn að aldri.

Vorið 2009 er Nour búin að redda sér vinnu í kaffihúsi með aðstoð nokkurra Íslendinga sem tekið hafa hann að sér ef svo má að orði komast.  Nour er þá að bíða eftir bráðabirgðaatvinnuleyfi sem myndi gilda á meðan mál hans um hæli væri til meðferðar, en reglurnar eru þannig að fólk verður að vera með ráðningasarmning til að fá atvinnuleyfi.  Nour er ráðin til vinnu og fær atvinnuleyfi mjög fljótlega upp úr því. Hælisumsókn hans er ennþá í kerfinu.  Nour vinnur á kaffihúsinu, eignast vini, byrjar að læra íslensku og blómstrar. Hann er duglegur, glaðlyndur, barngóður, hlýr og yndislegur - en fyrst og fremst öruggur með sig og hamingjusamur í fyrsta skipti í mörg ár.

Október 2009:  Dyrabjöllunni hjá Nour er hringt að næturlagi og honum sagt í gegnum dyrasíma að koma niður, en hann bjó á efri hæð. Hann vissi ekki hver væri fyrir utan.  Nour fer niður. Þar bíða hans lögreglumenn, hann er strax handjárnaður og fluttur beint á Leifsstöð án þess að fá að taka neitt af sínum persónulegu munum með sér.  Hann þrábað um að fá að stoppa í hraðbanka til að taka út það lítla fé sem hann átti, en því var ekki ansað.  Daginn eftir er honum flogið handjárnuðum í lögreglufylgd til Grikklands, þar sem hann er skilinn eftir, mállaus og símalaus, peningalaus, fatalaus.  Þetta er gert algjörlega fyrirvaralaust, án þess að láta lögfræðing hans vita og á meðan mál hans er ennþá í vinnslu.  Þess má geta að Nour var handtekin milli 3 og 4 eftir miðnætti. 

-Bara svo þið vitið það:  Næturhandtökur eru stundaðar á flóttafólki á Íslandi. 

Eftir því sem best verður séð, hafa næturhandtökur lagst meira og minna af en þar sem þessi málaflokkur er sveipaður leynd er erfitt að átta sig á raunverulegri stöðu mála.  Ekki bætir úr skák að svo virðist að Útlendingastofnun haldi í frammi gögnum sem eiga lítið skylt við raunverulega stöðu mála og sitji á öðrum sem gætu reynst "óþægileg":  Hvað varð t.d um Kínverjana sem voru tvo mánuði í fangelsi?  Útlendingastofnun segir að gögn um þá séu týnd. 

-Er þetta boðlegt?

Þetta sýnir svo ekki verður um villst, að nauðsynlegt er að koma á fót óháðu eftirlits-kerfi sem fjalla skal um málefni flóttafólks.  Birgitta Jónsdóttir þingmaður hefur viðrað hugmyndir um umboðsmann flóttafólks og ég held að ef að sú hugmynd yrði framkvæmd, yrði það til mikilla bóta. 

Þessi mál verður að laga.  Við erum öll ábyrgð fyrir framkomu við flóttafólk.