Því lengur sem ég sit innan kerfis, því augljósara er að eitthvað verulega mikið er að réttarríkinu þegar helstu verk löggjafans er bútasaumur á löggjöf til að stemma stigu við árásum og siðlausum skemmdarverkum á þeim. Þeir sem hafa fjárhagslegt bolmagn ráða sér sérfræðinga í lögum til að fara inn á gráu svæðin. Tökum hér dæmi um nokkur af þessum gráu svæðum sem farið hefur verið inn á undanfarið:

1. Innheimta ólöglegra lána heldur áfram þrátt fyrir dóm hæstaréttar um ólögmæti þeirra aðgerða fyrir allnokkru síðan. Allt of margir hafa misst heimili sín og aðrar eigur út af þessum ólöglegu lánum. Á mannamáli má segja að eigum þeirra hafi hreinlega verið stolið. En þó að lögin hafi verið dæmd ólögleg, þá er innheimta þeirra enn í fullum gangi. Er hægt að treysta réttarríki sem lætur slíkt viðgangast. Yfirleitt þá þurfa smáþjófar að skila þýfinu, strax, ef þeir eru gómaðir. Þeir eru dæmdir og þeir þurfa að sæta refsingu. Það er frekar blátt áfram og einfalt að dæma smáþjófa. Þá virka lögin okkar og allir eru sammála um að t.d. bankaræningjar sem ógna starfsfólki til að fá sínu fram séu samfélaginu hættulegir og eigi að afplána sem fyrst dóm fyrir slíkt ofbeldi. En hvað með þá sem beita fólki ofbeldi með því að hafa af þeim húsin, skapa ótta um afkomu og framtíð og dæma fólk á svarta lista um ókomna tíð? Af hverju virka lögin okkar ekki fyrir þá og af hverju fá þeir að komast upp með að þurfa ekki að framfylgja dómsorðinu?

2. Afskriftir lána þingkvendis og mannsins hennar upp á 2000 milljónir er síðan eitthvað sem mér er fyrirmunað að skilja. Lögum um hlutafélög var breytt í stjórnartíð Sjálfstæðisflokks og Framsóknar til að hægt væri að fara þessa siðlausu leið. Þetta fólk fær að halda húsinu sínu á meðan þeir sem sitja uppi með ólögleg lán þurfa að horfa upp á sín hús fara undir hamarinn. Eru lögin í ólagi eða er eitthvað annað að? Ef ég er EHF þá fæ ég afskriftir: en ekki ef ég er einstaklingur, því þá virðist það vera of kostnaðarsamt fyrir kerfið. Hvar er þessi svokallaði andi laganna okkar? Er það í anda þess samfélags sem við viljum búa í, að svona lagað fái að viðgangast, ekki bara einu sinni, siðferðislega rangir lagalegir gjörningar viðgangast og það er eins og ekki verði hjá þeim komist, eða hvað? Afskriftir hinnar svokölluðu elítu eru töfrum hlaðnar, þær skuldir gufa upp en þessir aurar sem farið er fram á að afskrifa hjá almenningi með stökkbreytt og ólögleg lán, það er einhver myllusteinn sem restin af okkur þarf að bera? Er það réttlátt, siðlegt eða skynsamlegt?

3. Núpó maðurinn dularfulli sem gengur um í gamalli lopapeysu frá Íslandi fyrir myndatökur, borðar harðfisk og elskar ljóð fékk ekki að kaupa 0,3% af flatarmáli landsins. Gleymum því ekki að þrátt fyrir að vera hvers manns hugljúfi þá er fyrirtækið ekki hann. Alþekkt er líka að flest stór fyrirtæki frá Kína eru smíði hins kínverska alþýðulýðveldis til að koma undir sig grunnstoðum fallvaltra og veikburða ríkja. Þegar ákveðið var að verða ekki við ósk Núpó um kaupin þá tóku sig til nokkrir vaskir Íslendingar og ákváðu að finna lagalega leið til að komast handan við ákvörðun innanríkisráðherra (dómsmálaráðherra). Þeir fara stoltir og borubrattir inn á gráa svæðið og vinna sennilegan lagalegan sniðgöngusigur. Já, með lögum skal land byggja, en fyrir hverja?

Ólögum skal eyða

Mér finnst lagaflækju og bútasaumsaðferðafræðin vera ólög. Ég vil ekki búa í réttarfarsríki sem er hannað fyrir þá sem hafa best aðgengi að fjármunum og snjöllum lögfræðingum ekki vera raunverulegt réttarfarsríki. Mér finnst tímabært að endurhugsa hvernig réttarfarsríki viljum við búa í? Viljum við búa í lagaflækju og klækja ríki þar sem enginn þarf í raun og veru að bera neina samfélagslega ábyrgð eða viljum við búa í siðmenntuðu samfélagi þar sem ALLIR axla ábyrgð? Viljum við búa í samfélagi þar sem óréttlæti ólaga ræður ríkjum og við látum óréttlætið ganga yfir okkur því það er ekki á okkar ábyrgð að breyta þessu heldur hinna? Við verðum að einfalda kerfið, einfalda lögin, tryggja að verkfæri borgararlegarar þátttöku séu til staðar, eins og t.d. þjóðaratkvæðisákvæði og aðgengi að upplýsingum og ákvarðanatöku ráðamanna.

Saman erum við sterk

Nú stöndum við frammi fyrir miklum breytingum á samfélagsgerðinni, eins og t.d. ný stjórnarskrá inniber, nýr rammi um hvað má virkja og hvað má ekki, grænt hagkerfi, ein öflugustu upplýsinga- og tjáningarfrelsisviðmið á byggðu bóli, endurheimt auðlinda og svo má lengi telja. Tökum þátt, munum að það er enginn riddari á hvítum hesti sem kemur og bjargar okkur. Notum hið stórkostlega verkfæri sem ný stjórnarskrá gefur okkur til að móta hverskonar samfélag við viljum búa í. Gefið okkur kjörnu fulltrúum ykkar á Alþingi skýran vegvísi með meiri þátttöku og aðhaldi. Ég óska eftir þessum vegvísi. Ég óska eftir aðhaldi, ég óska eftir áhuga á þeim störfum sem mér var falið að inna af hendi.

Vinir Tíbets munu koma saman við Hörpu í dag klukkan 17:30 til að mótmæla vaxandi hörku gagnvart Tíbetum af hendi kínverskra yfirvalda. Á sama tíma mun verða haldið glæsiveisla til heiðurs forsætisráðherra Kína á veitingastað í Hörpunni. Allir velkomnir. Minni jafnframt á nokkrar af ástæðunum:  

Á meðan sextíu ára herseta kínverskra yfirvalda hefur staðið yfir í Tíbet, hefur ríkisstjórn Alþýðulýðveldisins Kína innleitt miskunnarlausa stefnu aðlögunar og kúgunar á tíbetsku þjóðinni. Mannréttindi eru markvisst fótum troðin gagnvart Tíbetum: þeir eru sviptir öllum rétti til pólitísks frelsis, að tala sitt eigið tungumál og iðka sína þjóðmenningu, það er ekkert raunverulegt trúfrelsi í Tíbet. Að eiga ljósmynd af Dalai Lama er til að mynda refsivert. Tíbetum er kerfisbundið haldið frá atvinnustarfsemi, atvinnutækifærum og aðgengi að menntun vegna þjóðernis. Tíbeska þjóðin vex ekki eins og aðarar þjóðir heldur hefur fjöldi Tíbeta staðið í stað um langa hríð. Tíbeska þjóðin er orðin að minnihluta í sínu eigin landi. Eina leiðin til að viðhalda þjóðmenningu þessarar merku þjóðar er í útlegð. En blæbrigði tungumálsins, sögur og söngvar fjara út dag frá degi.

Sjálfsíkveikjurnar sem eru því miður að aukast þrátt fyrir skelfilegar afleiðingar, sýna gríðarlega örvæntingu meðal tíbetskra munka og nunna vegna kerfisbundinnar afneitunar á rétti þeirra til að iðka trú sína án afskipta. Þá hefur jafnframt komið fram að þau sjá þetta sem einu leiðina til að vekja athygli á síversnandi ástandinu og algers fálætis heimsbyggðarinnar gagnvart hljóðlátri en markvissri útrýmingu þjóðar og þjóðareinkenna. Í 60 ár hefur heimurinn horft fram hjá mannréttindarbrotum í Tíbet gagnvart tíbesku þjóðinni. Nú höfum við kjörið tækifæri til að sýna fram á að barátta þessarar merku þjóðar hefur náð eyrum okkar og við sýnum í orði sem og í verki að ákall til aðstoðar falli ekki fyrir daufum eyrum.

Ekki verður annað ráðið en að kínversk yfirvöld standi fyrir skipulegri útrýmingu á tíbetsku þjóðinni. Í því máli telja flutningsmenn að Alþingi beri að taka afstöðu, sér í lagi vegna þess að hér koma æðstu embættismenn kínverskra alþýðuveldisins með reglulegu millibili.

Mér finnst mikilvægt að búa til kosningabandalag fyrir næstu kosningar af svipuðu tagi og er gert í nágrannaríkjum okkar. Það er skynsamlegt að útbúa stjórnarsáttmála fyrir kosningar þannig að kjósendur viti nákvæmlega hvað það er sem þeir eru að kjósa ef tilteknir flokkar/hreyfingar ná meirihluta saman. 

Það hefur verið viðtekin venja hérlendis að ganga óbundinn til kosninga. Þó er það þannig að smærri stjórnarflokkurinn þarf að gefa eftir flest sín loforð gagnvart kjósendum ef þeirra ganga til samstarfs við stærri flokk. 

Ef kosningabandalag kemur sér saman um hvað það er sem flokkarnir ætla að gera að höfuðverkefnum í sameingu er minni hætta á að fólk kjósi köttinn í sekknum. Bandalag af þessu tagi gæti þá útfært fyrirfram hvernig það ætli að útfæra loforð sín. Það er ekki nóg að lofa upp í ermina á sér heldur finnst mér nauðsynlegt að útfæra hvernig á að ná þessum stefnumálum ef þessi framboð ná nægilegum meirihluta til að vinna saman. Allt sem fellur svo ekki innan stjórnarsamstarfsrammans geta þá annað hvort einstakir þingmenn unnið að eða í samstarfi við aðra. Þá er maður komin með betri farveg til að þingmenn geti virt það drengskapaheit sem er kvittað undir þegar þingmaður tekur til starfa á Alþingi. 

Væri þetta ekki eitthvað til að skapa traust ekki bara fyrir kosningar heldur líka á meðan viðkomandi stjórn myndi vera í umboði kjósenda sinna? Það má jafnvel ganga enn lengra og kynna tilvonandi ráðherrakapal fyrir kosningar, því ráðherrar þurfa ekki endilega að vera þingmenn, í það minnsta ættu þingmenn að segja af sér þingmennsku ef þeir taka við embætti ráðherra. 

“Tjáningarfrelsi - sér í lagi fjölmiðlafrelsi – tryggir þátttöku almennings í ákvörðunum og framkvæmd ríkisvaldsins, þátttaka almennings er hornsteinn lýðræðis.“

Corazon Aquino

Forseti Filippseyja (1986-1992)

Afgerandi sérstaða
Ríki án upplýsinga- tjáningar- og málfrelsi eru yfirleitt ekki skilgreind sem lýðræðisríki. Þar sem leyndarhyggjan ræður ríkjum þrífst spilling og alræði. Mikið hefur verið rætt um í kjölfar Hrunsins hve mikilvægt það er að byggja hér upp hefð fyrir gagnsæi og aðgegni almennings og fjölmiðla að upplýsingum.

Það þótti mikill sigur í þessa átt þegar þingið samþykkti einróma ályktun í júní 2010 sem ég mælti fyrir um að Ísland skapi sér afgerandi lagalega sérstöðu varðandi verndun tjáningar- og upplýsingafrelsis. Alþingi ályktaði að fela ríkisstjórninni að leita leiða til að styrkja tjáningarfrelsi, málfrelsi, upplýsingamiðlun og útgáfufrelsi hérlendis auk þess sem vernd heimildarmanna og uppljóstrara verði tryggð með það markmið að sameina það besta frá löggjöf annarra ríkja til að skapa Íslandi sérstöðu á sviði tjáningar- og upplýsingafrelsis. Markmiðið verði lýðræðisumbætur þar sem traustum stoðum verði komið undir útgáfustarfsemi. Þingsályktunartillagan var samin með stuðningi frá þingmönnum allra flokka. Fjölmargir virtir sérfræðingar og samtök, bæði innlend og erlend, veittu ráðgjöf við vinnuna.

Skýr framtíðarstefna
Þjóðin stendur nú á krossgötum og breytinga á lagaumhverfinu er þörf. Á slíkum tímum er nauðsynlegt að uppgjörið gangi ekki aðeins út á að horfast í augu við fortíðina heldur jafnframt að móta skýra framtíðarstefnu fyrir land og þjóð. Tillögurnar í greinargerð ályktunarinnar eru til þess fallnar að umbreyta landinu þannig að hér verði framsækið umhverfi fyrir skráningu og starfsemi alþjóðlegra fjölmiðla og útgáfufélaga, sprotafyrirtækja, mannréttindasamtaka og gagnaversfyrirtækja. Slíkar breytingar mundu treysta stoðir lýðræðis, verða hvati til nauðsynlegra umbóta hérlendis og auka gagnsæi og aðhald. Stefnumörkunin gæti gefið þjóðinni aukið vægi á erlendum vettvangi og orðið lyftistöng í atvinnu- og efnahagsmálum.
 
Einstakt tækifæri
Mögulegt er að hrinda í framkvæmd heildrænni stefnu til að tryggja lagaumhverfi til verndar málfrelsinu sem er nauðsynlegt fyrir þá sem stunda rannsóknarblaðamennsku eða gefa út efni sem telst mikilvægt í pólitísku samhengi. Upplýsingasamfélagið má sín lítils ef stöðugt er vegið að leiðum til að koma á framfæri upplýsingum sem viðurkennt er að almenningur eigi rétt á. Þótt sum lönd hafi lögfest fyrirmyndir á þessu sviði hefur ekkert ríki enn sameinað allt það besta til að skapa sér sérstöðu svo sem sem hér er kynnt. Ísland hefur því einstakt tækifæri til að taka afgerandi forustu með því að búa til traustvekjandi lagaramma sem væri byggður á bestu löggjöf annarra ríkja.

Mikið verk óunnið
Andi þessarar þingsályktunar er að við tryggjum að Ísland hafi alltaf bestu mögulegu löggjöf til að vernda þessar grunnstoðir lýðræðis. Enn er mikið verk fyrir höndum til að tryggja að lagabreytingar verði að veruleika. Aðeins er búið að lögfesta eina tillöguna af 12, en hún snýr að vernd heimildarmanna. Verið er að vinna upplýsingalögin í anda ályktunarinnar sem er best þekkt út í hinum stóra heimi sem IMMI. Því miður sækist verkið seint því nú er sótt hart að fjölmiðlum sem reyna að miðla til almennings upplýsingum sem varða almannahag og tengjast þeim aðilum sem bera beina ábyrgð á Hruninu. Þessi þróun er fyrirsjáanleg og má segja að fyrstu tilraunir til þessa séu kveikjan að þessari ályktun, en tilraunir Kaupþings til að þagga niður fréttir af lánabók þeirra í ágúst 2009 var víti til varnaðar sem væri einfalt að fyrirbyggja með breytingu á reglugerð um heimildir sýslumanna til að framkvæma lögbann af þessu tagi.

Dregið úr þrótti fjölmiðla
Árið 2006 var lögð fram ályktun um afnám refsiákvæða vegna ærumeiðinga en þessi ályktun var svæfð í nefnd þrátt fyrir að þingið hafi einróma samþykkt eftir fyrstu atkvæðagreiðslu að afgreiða hana. Ég skora á almenning og blaðamenn að kynna sér til hlýtar immi.is ályktunina og þrýsta á að lögin verði að veruleika áður en þær frjálsu raddir sem hafa þorað að kryfja til mergjar þau mein sem plagað hafa samfélag okkar þagna vegna ótta við ofsóknir. Það er hættulegt lýðræðinu þegar ritstjórnir eru nánast lamaðar vegna endalausra lögsókna. Lögsóknirnar þjóna oft því hlutverki að trufla störf ritstjórna og blaðamanna, því það dregur úr þrótti fjölmiðla að þurfa að verja svo miklum tíma og orku í að verja sig þó svo að meirihluti málanna er nánast borðleggjandi unninn. Hver sá sem á yfir höfði sér dómsmál stundar sjálfsritskoðun enda alþekkt og eðlileg mannleg viðbrögð við árásum á afkomu og öryggi. 

Frekari upplýsingar um ályktunina má nálgast hér: IMMI 

Þegar ég hlustaði á Guðmund Steingrímsson útskýra af hverju hann hefði ekki mætt í atkvæðagreiðslu um lög númer 151/2010, gengislánalögin svokölluðu, fannst mér hann aðeins misskilja hvernig við gætum hagsmuna almennings á vinnustaðnum okkar. Guðmundur sagði í ræðunni sinni að hann hefði ekki mætt vegna þess að hann sjálfur hefði gegnistryggt lán og siðferðislega fannst honum rétt að taka ekki þátt í að fjalla um málið né taka afstöðu til þess þegar greitt var um það atkvæði.

Við þingmenn Hreyfingarinnar ræddum einhverju sinni um nákvæmlega þessa siðferðislegu spurningu. Okkar niðurstaða var eftirfarandi: Ef beinir sérhagsmunir eru til staðar er skiljanlegt að draga sig til hlés, eins og t.d. þegar Þráinn Bertelsson sem situr í Allsherjar- og menntamálanefnd víkur af fundi þegar fjallað er um heiðurslaun listamanna vegna þess að hann nýtur slíkra launa og út af sömu ástæðu tekur hann ekki þátt í atkvæðagreiðslu um þennan lið fjárlaga. Aftur á móti þegar fjallað er um mál er varða hagsmuni sem flestir landsmenn glíma við eins og t.d. húsnæðislán þá væri ansi tómlegt í þingsalnum ef allir þingmenn ætluðu sér að fara að dæmi Guðmundar, því flestir þingmenn eins og flestir landsmenn eru með húsnæðislán nema þá kannski ég sem að er leiguliði.

Ég var nefnilega þeirrar gæfu aðnjótandi að vera hreinlega of fátæk fyrir hrun til þess að sjá ástæðu til þess að reyna að fá húsnæðislán og hef lengstum verið á hinum mjög svo óþroskaða íslenska leigumarkaði. Samkvæmt rökum Guðmundar þá ætti ég að víkja úr þingsal og ekki taka þátt í að móta stefnu um málefni leiguliða ef þau væru í meðförum alþingis. Væri það þá siðferðislega rangt af mér að taka þátt í þessari vinnu ef lögin myndu tryggja meira öryggi og réttlæti gagnvart þeim sem búa í leiguhúsnæði eða þeim sem hafa hug á að vera á þeim markaði? Eða gæti reynsla mín af því að hafa verið um langa hríð á leigumarkaði gagnast öðrum í þessari vinnu? Ég held að það sé ágætur kostur að hafa verið mannlegt tilraunadýr á ónýtt kerfi, eins og ég hef gjarnan verið. Það auðveldar mér að setja mig í spor veruleika svo margra umbjóðenda minna. 

Mér finnst það einmitt vera skynsamlegt að hafa fólk á þingi sem hefur ólíkan bakgrunn og getur sett sig í spor annarra, við erum jú þarna inni fyrst og fremst til að gæta almannahagsmuna. Það hlýtur að vera ákveðin krafa til okkar að við getum rétt eins og blaðamenn hafið okkur yfir okkar eigin persónu og skoðanir þegar verið er að fjalla um hagsmuni er verða almannahag. Við getum síðan látið þá stefna sem við erum kosin út á vera vegvísir um það hvernig við tökum afstöðu í þingstörfunum. 

Það er líka spurning hvort að það væri ekki snjallt að losa okkur við gula ljósið á takkaborðinu þegar greidd eru atkvæði. Það myndi þvinga okkur þingmenn til að hafa skýra afstöðu til allra mála sem við greiðum atkvæði um, þó auðvitað sé þægilegt og átakaminna að fela sig á bak við hlutleysi.